Multatuli.online

Volledige Werken. Deel 19. Brieven en dokumenten uit de jaren 1878-1879

Voorwoord

Verantwoording

[1 januari 1878 Oprichting Tandem]

[1 januari 1878 Artikel in Het Schoolblad]

[januari 1878 Afrekening G.L. Funke]

[januari 1878 Rekening-courant in Memoriaal]

[januari 1878 Aantekeningen in Memoriaal]

[7 januari 1878 Briefkaart van Multatuli aan H. de Raaf]

[10 januari 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[14 januari 1878 Brief van A.H. Claasen aan P.A. Tiele]

[27 januari 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[28 januari 1878 Briefkaart van A. Merens aan J. Waltman Jr.]

[29 januari 1878 Briefkaart van Multatuli aan V. Bruinsma]

[31 januari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[1 februari 1878 Bericht in Amersfoortsche Courant]

[1 februari 1878 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[1 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[3 februari 1878 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[3 februari 1878 Brief van A. Admiraal aan A.S. Kok]

[3 februari 1878 Brief van Nonnie aan Multatuli]

[3 februari 1878 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[3 februari 1878 Brief van G.C. de Haas-Hanau aan Mimi]

[3 februari 1878 Advertentie voordracht Delft (I)]

[4 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[4 februari 1878 Advertentie inzake enkele voordrachten]

[5 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[6 februari 1878 Briefkaart van Multatuli aan Mimi]

[6 februari 1878 Telegram uit Monster]

[6 februari 1878 Voordracht te Delft]

[6 februari 1878 Aantekeningen voordracht]

[6 februari 1878 Briefkaart van Multatuli aan Mimi]

[7 februari 1878 Advertentie voordracht Rotterdam (I)]

[7 februari 1878 Briefkaart van Multatuli aan Mimi.]

[8 februari 1878 Advertentie voordracht Utrecht]

[8 februari 1878 Brief van D. van Verschuer aan Multatuli]

[8 februari 1878 Verslag voordracht Delft in Het Vaderland]

[8 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[9 februari 1878 Brief van Mimi aan G.C. de Haas-Hanau]

[9 februari 1878 Advertentie voordracht Amsterdam (I)]

[9 februari 1878 Artikel P. Westra in De Wekker]

[9 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[10 februari 1878 Brief van Multatuli aan H.J.J. Bos]

[10 februari 1878 Brief van Multatuli aan H.J.J. Bos]

[10 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[10 februari 1878 Brief van Multatuli aan J.H. de Haas]

[11 februari 1878 Voordracht te Rotterdam]

[11 februari 1878 Aantekeningen voordracht]

[11 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[12 februari 1878 Advertentie in Wiesbadener Tageblat]

[12 februari 1878 Brief van A. Admiraal aan A.S. Kok]

[12 februari 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[12 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[12 februari 1878 Brief van Multatuli aan A.C. Loffelt]

[12 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[13 februari 1878 Herinneringen van J. Versluys]

[13 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[13 februari 1878 Verslag voordracht Rotterdam in de NRC]

[13 februari 1878 Verslag voordracht Rotterdam in Het Vaderland]

[13 februari 1878 Verslag voordracht Delft in Minerva]

[13 februari 1878 Brief van V. Bruinsma aan B.]

[13 februari 1878 Voordracht te Utrecht]

[13 februari 1878 Aantekeningen voordracht]

[13 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[13 februari 1878 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[14 februari 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[14 februari 1878 Verslag voordracht Delft in Vox Studiosorum]

[14 februari 1878 Verslag voordracht Utrecht in Utrechtsch Dagblad]

[15 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[15 februari 1878 Visite-kaartje K. van Dam]

[15 februari 1878 Voordracht te Amsterdam]

[15 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[15 februari 1878 Verslag voordracht Amsterdam]

[15 februari 1878 Aantekeningen voordracht]

[16 februari 1878 Herinneringen van Joan A. Nieuwenhuis]

[16 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[16 februari 1878 Brief van G.L. Funke aan Mimi]

[februari 1878 Brief van Multatuli aan F.C. Günst]

[16 februari 1878 Brief van K. van Dam aan Multatuli]

[17 februari 1878 Verslag voordracht Amsterdam in Amsterdamsche Crt.]

[17 februari 1878 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[17 februari 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi met koncept-antwoord]

[17 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[18 februari 1878 Verslag voordracht Amsterdam in Het Nieuws van den Dag]

[18 februari 1878 Brief van J.M. Haspels aan Multatuli]

[18 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[februari 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[18 februari 1878 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[18 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[februari 1878 Brief van Multatuli aan J.H. de Haas]

[19 februari 1878 Advertentie voordracht Leiden]

[19 februari 1878 Advertentie voordracht 's-Gravenhage]

[20 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[20 februari 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[20 februari 1878 Verslag voordracht Utrecht in Minerva]

[20 februari 1878 Brief van E. Bernhold aan Mimi]

[20 februari 1878 Ontmoeting Mimi en mevr. Von Gugel]

[20 februari 1878 Brief van Multatuli aan C. Vosmaer]

[20 februari 1878 Advertentie voordracht Amsterdam (II)]

[21 februari 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[21 februari 1878 Voordracht te Leiden]

[21 februari 1878 Aantekeningen voordracht]

[21 februari 1878 Briefkaart van Multatuli aan Mimi]

[22 februari 1878 Brief van Multatuli van Mimi]

[22 februari 1878 Brief aan C. Vosmaer]

[22 februari 1878 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[22 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[23 februari 1878 Mimi bezoekt dr. E. Brück]

[23 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[23 februari 1878 Brief van E.L. Mulock Houwer-Syriër aan Multatuli]

[23 februari 1878 Brief van Mimi aan E. Bernhold]

[23 februari 1878 Brief van Mimi aan E. Bernhold]

[23 februari 1878 Voordracht te 's-Gravenhage]

[24 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[24 februari 1878 Advertentie voordracht Dordrecht]

[25 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[25 februari 1878 Brief van E. Bernhold aan Mimi]

[25 februari 1878 Voordracht te Amsterdam]

[25 februari 1878 Aantekeningen voordracht]

[25 februari 1878 Brief van G.L. Funke aan Mimi]

[26 februari 1878 Advertentie voordracht Middelburg]

[26 februari 1878 Dankbriefje uit Monster]

[26 februari 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[26 februari 1878 Verslag voordracht 's-Gravenhage in Het Vaderland]

[26 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[februari 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[26 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[27 februari 1878 Verslag voordracht Amsterdam in Amsterdamsche Courant]

[27 februari 1878 Artikel in Oostergo]

[27 februari 1878 Verslag voordracht Utrecht in Minerva]

[27 februari 1878 Verslag voordracht Amsterdam in Het Nieuws van den Dag]

[27 februari 1878 Verslag voordracht Leiden in Minerva]

[27 februari 1878 Brief van Multatuli aan A. Merens]

[27 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[27 februari 1878 Voordracht te Dordrecht]

[27 februari 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[28 februari 1878 Brief van C. van Helden aan Mimi]

[28 februari 1878 Verslag voordracht Leiden in Vox Studiosorum]

[1 maart 1878 Brief van D.R. Mansholt aan H. de Raaf]

[1 maart 1878 Voordracht te Middelburg]

[1 maart 1878 Aantekeningen voordracht]

[maart 1878 Ingezonden Brief T. v.d. Tuuk in De Tolk van den Vooruitgang]

[2 maart 1878 Advertentie voordracht Goes]

[2 maart 1878 Artikel van C. Vosmaer in De Nederlandsche Spectator]

[2 maart 1878 Herinnering van V. Bruinsma]

[2 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[2 maart 1878 Voordracht te Goes]

[3 maart 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[4 maart 1878 Briefkaart van Multatuli aan Mimi]

[4 maart 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[4 maart 1878 Advertentie voordracht Groningen]

[4 maart 1878 Verslag voordracht Middelburg in de Middelburgsche Crt.]

[5 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[5 maart 1878 Verslag voordracht Middelburg (vervolg)]

[5 maart 1878 Verslag voordracht Goes in Goesche Courant]

[6 maart 1878 Advertentie voordracht Delft (II)]

[6 maart 1878 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[6 maart 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi met koncept-antwoord]

[6 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[6 maart 1878 Brief van E. Bernhold aan Mimi]

[6 maart 1878 Verslag voordracht Amsterdam in Minerva]

[6 maart 1878 Voordracht te Delft]

[6 maart 1878 Aantekeningen voordracht]

[7 maart 1878 Telegram C. Wolf aan Mimi]

[7 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[8 maart 1878 Verslag voordracht Delft in Het Vaderland]

[8 maart 1878 Wouter wordt bij Mimi gebracht]

[8 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[8 maart 1878 Brief van Multatuli aan H.J.J. Bos]

[9 maart 1878 Advertentie voordracht Sneek]

[9 maart 1878 Brief van Multatuli aan H.J.J. Bos]

[9 maart 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[9 maart 1878 Ingezonden Stuk in Oostergo]

[10 maart 1878 Advertentie voordrancht Leeuwarden]

[10 maart 1878 Brief van Multatuli aan C. Vosmaer]

[10 maart 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[10 maart 1878 Ingezonden Stuk in de Delftsche Courant]

[10 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[11 maart 1878 Brief van M. Bruinsma aan T. Bokma]

[11 maart 1878 Voordracht te Groningen]

[12 maart 1878 Lidmaatschapskaart Tandem van D.J. Korteweg]

[12 maart 1878 Brief van P.J. Claasen aan Multatuli]

[12 maart 1878 Brief van Multatuli aan V. Bruinsma]

[12 maart 1878 Advertentie voordracht Arnhem]

[12 maart 1878 Brief van D.R. Mansholt aan H. de Raaf]

[13 maart 1878 Verslag voordracht Groningen in de Groninger Courant]

[13 maart 1878 Advertentie voordracht Rotterdam (II)]

[13 maart 1878 Multatuli logeert bij V. Bruinsma]

[13 maart 1878 Voordracht te Leeuwarden]

[13 maart 1878 Herinnering van P. Westra]

[13 maart 1878 Advertentie voordracht Zierikzee]

[13 maart 1878 Telegram van Multatuli aan Mimi]

[14 maart 1878 Verslag voordracht Delft in Vox Studiosorum]

[14 maart 1878 Brief van A.K. von Gugel-Bermann aan Mimi]

[14 maart 1878 Brief van Multatuli aan T. Bokma]

[15 maart 1878 Brief van A. Admiraal aan C. Vosmaer]

[15 maart 1878 Voordracht te Sneek]

[15 maart 1878 Aantekeningen voordracht]

[16 maart 1878 Brief van J. Versluys aan Mimi]

[16 maart 1878 Brief van E. Bernhold aan Mimi met het antwoord]

[16 maart 1878 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[16 maart 1878 Brief van Multatuli aan T. Bokma]

[17 maart 1878 Brief van Multatuli aan C. Vosmaer]

[17 maart 1878 Verslag voordracht Leeuwarden in Leeuwarder Courant]

[17 maart 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[18 maart 1878 Brief van J.M. Haspels aan Mimi]

[18 maart 1878 Voordracht te Arnhem]

[18 maart 1878 Aantekeningen voordracht]

[19 maart 1878 Telegram van Multatuli aan Mimi]

[19 maart 1878 Verslag voordracht Sneek in De Friesche Zuidwesthoek]

[19 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[19 maart 1878 Brief van B.P. Korteweg aan Multatuli]

[20 maart 1878 Telegram van Multatuli aan Mimi]

[20 maart 1878 Verslag voordracht Delft in Minerva]

[20 maart 1878 Advertentie voordracht Utrecht (II)]

[20 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[20 maart 1878 Verslag voordracht Sneek in de Sneeker Courant]

[20 maart 1878 Verslag voordracht Arnhem in de Arnhemsche Courant]

[20 maart 1878 Voordracht te Rotterdam]

[20 maart 1878 Aantekeningen voordracht]

[21 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[21 maart 1878 Voordracht te Utrecht]

[22 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[22 maart 1878 Verslag voordracht Utrecht in Utrechtsch Dagblad]

[22 maart 1878 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[22 maart 1878 Brief van Multatuli aan C. Bremer]

[23 maart 1878 Advertentie voordracht Haarlem]

[23 maart 1878 Voordracht te Haarlem]

[23 maart 1878 Aantekeningen voordracht]

[24 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[26 maart 1878 Verslag voordracht Haarlem in Opregte Haarlemsche Crt.]

[26 maart 1878 Voordracht te Zierikzee]

[maart 1878 Herinneringen bezoek Zierikzee]

[27 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[27 maart 1878 Brief van E. Bernhold aan Mimi]

[27 maart 1878 Verslag voordracht Utrecht in Minerva]

[28 maart 1878 Verslag voordracht Utrecht in Vox Studiosorum]

[28 maart 1878 Advertentie voordracht Breda]

[28 maart 1878 Bericht in de Bredasche Courant]

[28 maart 1878 Advertentie voordracht 's-Hertogenbosch]

[28 maart 1878 Advertentie voordracht Bergen op Zoom]

[28 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[28 maart 1878 Verslag voordracht Zierikzee in de Zierikzeesche Nieuwsbode]

[28 maart 1878 Voordracht te Bergen op Zoom]

[29 maart 1878 Verslag voordracht Zierikzee in de Middelburgsche Crt.]

[29 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[30 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[30 maart 1878 Verslag voordracht Zierikzee in de Zierikzeesche Nieuwsbode]

[30 maart 1878 Verslag voordracht Zierikzee in de Zierikzeesche Crt.]

[30 maart 1878 Voordracht te Breda]

[31 maart 1878 Brief van Multatuli aan D.J. Korteweg]

[31 maart 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[31 maart 1878 Advertentie voordracht Schoonhoven]

[31 maart 1878 Brief van Multatuli aan R.J.A. Kallenberg v.d. Bosch]

[maart 1878 Namenlijst van Multatuli]

[1 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[1 april 1878 Brief van Multatuli aan D.J. Korteweg]

[1 april 1878 Voordracht te 's-Hertogenbosch]

[1 april 1878 Aantekeningen voordracht]

[2 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[2 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[3 april 1878 Brief van V. Bruinsma aan T. Bokma]

[3 april 1878 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[3 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[4 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[4 april 1878 Verslag voordracht Breda]

[5 april 1878 Voordracht te Schoonhoven]

[5 april 1878 Brief van Mimi aan E. Bernhold]

[6 april 1878 Advertentie voordracht Meppel]

[6 april 1878 Advertentie voordracht Zwolle]

[6 april 1878 Artikel in het Rotterdamsch Zondagsblad]

[6 april 1878 Advertentie voordracht Zutphen]

[6 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[7 april 1878 Brief van Multatuli aan A. Merens]

[7 april 1878 Verslag voordracht Schoonhoven in de Schoonhovensche Crt.]

[7 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[7 april 1878 Ingezonden Brief van Multatuli in de Bredasche Crt.]

[7 april 1878 Advertentie voordracht Kampen]

[7 april 1878 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[8 april 1878 Bericht over uitstel voordracht Zwolle]

[8 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[9 april 1878 Voordracht te Kampen]

[9 april 1878 Aantekeningen voordracht]

[9 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[10 april 1878 Brief van H.C. de Wolff aan mevr G.C. de Haas-Hanau]

[10 april 1878 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[11 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[11 april 1878 Ingezonden Stuk in de Bredasche Courant]

[11 april 1878 Verslag voordracht Kampen in Kamper Courant]

[11 april 1878 Voordracht te Zutphen]

[11 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[12 april 1878 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[12 april 1878 Advertentie voordracht Deventer]

[12 april 1878 Artikel in Oost en West]

[12 april 1878 Advertentie voordracht Zwolle]

[12 april 1878 Voordracht te Zwolle]

[12 april 1878 Aantekeningen voordracht]

[13 april 1878 Verslag voordracht Zutphen in de Zutphensche Crt.]

[13 april 1878 Voordracht te Meppel]

[13 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[15 april 1878 Verslag voordracht Zwolle in de Prov. Over. en Zwolsche Crt.]

[15 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[15 april 1878 Voordracht te Deventer]

[17 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[17 april 1878 Verslag voordracht Meppel in Meppeler Courant]

[18 april 1878 Brief van D.R. Mansholt aan H. de Raaf]

[19 april 1878 Verslag voordracht Deventer in de Deventer Courant]

[20 april 1878 Ingezonden Stuk in de Meppeler Courant]

[20 april 1878 Ingezonden Stuk in het Rotterdamsch Zondagsblad]

[22 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[22 april 1878 Brief van Mimi aan C. Vosmaer]

[22 april 1878 Brief van Multatuli aan A. en C. Merens]

[24 april 1878 Drie ingezonden stukken in de Meppeler Courant]

[25 april 1878 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[25 april 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[26 april 1878 Brief van G.C. de Haas-Hanau aan C. Vosmaer]

[27 april 1878 Ingezonden Stuk in de Meppeler Courant]

[27 april 1878 Ingezonden Stuk in het Rotterdamsch Zondagsblad]

[27 april 1878 Briefkaart van Multatuli aan Mimi]

[29 april 1878 Brief van Multatuli aan H. Schaepman]

[29 april 1878 Brief van Multatuli aan J.H. de Haas]

[april 1878 Brief van Multatuli aan J.H. de Haas]

[29 april 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[29 april 1878 Brief van Multatuli aan P. Bais]

[30 april 1878 Brief van Multatuli aan Mimi]

[mei 1878 Artikel van H.L.F. Pisuisse in Het Leeskabinet]

[1 mei 1878 Brief van E. Bredius-Cost van Doorninck aan Multatuli]

[mei 1878 Brochure van J. Janssen Schollmann]

[9 mei 1878 Artikel in Vox Studiosorum]

[15 mei 1878 Brief van S.E.W. Roorda van Eysinga aan Multatuli]

[22 mei 1878 Brief van E. Bernhold aan Mimi]

[25 mei 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[1 juni 1878 Nonni wordt 21 jaar]

[juni 1878 Artikel J.A. Bientjes in De Levensbode]

[2 juni 1878 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[2 juni 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[3 juni 1878 Brief van H.J.J. Bos aan J.H. de Haas]

[4 juni 1878 Brief van Mimi aan E. Bernhold]

[5 juni 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[8 juni 1878 Advertentie van Multatuli in het Algemeen Handelsblad]

[juni 1878 Herinneringen van E. de Chateleux]

[8 juni 1878 Bezoek van J.M. Haspels en echtgenote]

[9 juni 1878 Artikel van C. Stoffel in Eigen Haard]

[16 juni 1878 Artikel van C. Stoffel in Eigen Haard (vervolg)]

[18 juni 1878 Albert Hamminck Schepel logeert te Wiesbaden]

[20 juni 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[22 juni 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[juni 1878 Aantekeningen in het Memoriaal]

[11 juli 1878 Brief van C. Vosmaer aan G.C. de Haas-Hanau]

[20 juli 1878 Brief van J.A. Roessingh van Iterson aan A.S. Kok]

[20 juli 1878 Briefkaart van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[21 juli 1878 Briefkaart van Mimi aan T. v.d. Tuuk]

[30 juli 1878 Brief van S.E.W. Roorda van Eysinga aan Multatuli]

[31 juli 1878 Brief van Mimi aan C. Vosmaer]

[1 augustus 1878 Brief van E. Bernhold aan Multatuli]

[12 augustus 1878 Brief van C. Wolf aan E. Bernhold]

[22 augustus 1878 Brief van E. Bernhold aan Multatuli]

[september 1878 Aanbiedingscirculaire Ideën, 5e dr]

[26 september 1878 Brief van Mimi en Multatuli aan E. Bernhold]

[oktober 1878 Aantekeningen inzake Tandem van C. Vosmaer]

[oktober 1878 Aanbiedingscirculaire Ideën, 6e bundel]

[1 oktober 1878 Briefkaart van A. Admiraal aan V. Bruinsma]

[5 oktober 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[8 oktober 1878 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[10 oktober 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[22 oktober 1878 Verschijning 2e druk Millioenen-studiën]

[23 oktober 1878 Brief van Multatuli aan J. Waltman Jr.]

[24 oktober 1878 Rekening van E. Brück voor Mimi]

[28 oktober 1878 Brief van E. Bernhold aan Mimi]

[29 oktober 1878 Brief van Multatuli aan A.H.E. Douwes Dekker]

[30 oktober 1878 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[31 oktober 1878 Briefkaart van Multatuli aan Fa. Woest & Co.]

[31 oktober 1878 Briefkaart van M. Lamberts aan V. Bruinsma]

[1 november 1878 Brief van M. Lamberts aan V. Bruinsma]

[1 november 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[2 november 1878 Brief van Mimi aan V. en H. Bruinsma]

[14 november 1878 Brief van E. Bernhold aan Multatuli]

[19 november 1878 Brief van Mimi aan M.M. Admiraal-Dupain]

[19 november 1878 Verschijning 2e herz. druk van Ideën VI]

[24 november 1878 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[2 december 1878 Brief van Mimi en Multatuli aan E. Bernhold]

[5 december 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[8 december 1878 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[13 december 1878 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[16 december 1878 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[16 december 1878 Brief van Multatuli aan J. Waltman Jr.]

Overzicht van de in 1878 door Multatuli gehouden voordrachten

[januari 1879 Portretfoto Wouter]

[2 januari 1879 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[4 januari 1879 Brief van Multatuli aan D.R. Mansholt]

[5 januari 1879 Brief van Multatuli aan een onbekende]

[januari 1879 Brief van Multatuli aan een onbekende]

[januari 1879 Aantekening inzake Tandem van C. Vosmaer]

[5 januari 1879 Brief van Multatuli aan R.J.A. Kallenberg v.d. Bosch]

[6 januari 1879 Brief van Multatuli aan C. Vosmaer]

[9 januari 1879 Brief van Multatuli aan P.H. Saaymans Vader]

[10 januari 1879 Brief van Multatuli aan P.H. Saaymans Vader]

[10 januari 1879 Brief van E.J.T. van Dissel aan Multatuli]

[13 januari 1879 Brief van Multatuli aan J.A. Roessingh van Iterson]

[16 januari 1879 Brief van Multatuli aan R.J.A. Kallenberg v.d. Bosch]

[16 januari 1879 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[17 januari 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[17 januari 1879 Brief van Multatuli aan R.J.A. Kallenberg v.d. Bosch]

[21 januari 1879 Brief van D.R. Mansholt aan H. de Raaf.]

[21 januari 1879 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman Jr.]

[januari 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[23 januari 1879 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman Jr.]

[7 februari 1879 Brief van Multatuli aan J.C. de Haas en echtgenote]

[9 februari 1879 Advertentie voordracht Delft]

[9 februari 1879 Artikel in Delftsche Courant]

[10 februari 1879 Advertentie voordracht Leiden]

[10 februari 1879 Brief van J.M. Haspels aan G.C. de Haas-Hanau]

[11 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[12 februari 1879 Advertentie voordracht Amsterdam (I)]

[12 februari 1879 Voordracht te Delft]

[12 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[12 februari 1879 Briefkaart van J.M. Haspels aan G.C. de Haas-Hanau]

[13 februari 1879 Advertentie voordracht Haarlem]

[13 februari 1879 Voordracht te Leiden]

[13 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[14 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[14 februari 1879 Voordracht te Amsterdam]

[14 februari 1879 Aantekeningen voordracht]

[14 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[16 februari 1879 Verslag voordracht Amsterdam in Algemeen Handelsblad]

[16 februari 1879 Rekening-courant van G.L. Funke en Multatuli]

[16 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[17 februari 1879 Advertentie voordracht Dordrecht]

[17 februari 1879 Voordracht te Dordrecht]

[18 februari 1879 Advertentie voordracht 's-Gravenhage]

[18 februari 1879 Voordracht te Haarlem]

[18 februari 1879 Aantekeningen voordracht]

[19 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[19 februari 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[19 februari 1879 Verslag voordracht Delft in Minerva]

[19 februari 1879 Verslag voordracht Leiden in Minerva]

[19 februari 1879 Advertentie voordracht Utrecht]

[19 februari 1879 Voordracht te' s-Gravenhage]

[20 februari 1879 Verslagen voordrachten Delft en Leiden in Vox Studiosorum]

[20 februari 1879 Verslag voordracht Haarlem in Opregte Haarlemsen Crt.]

[20 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[21 februari 1879 Advertentie voordracht Zutphen]

[21 februari 1879 Verslag voordracht 's-Gravenhage in Het Vaderland]

[21 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[22 februari 1879 Advertentie voordracht Arnhem]

[22 februari 1879 Verslag voordracht 's-Gravenhage in De Nederlandsche Spectator]

[22 februari 1879 Brief van Multatuli aan J. Waltman Jr.]

[22 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[22 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[22 februari 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[23 februari 1879 Verslagen voordracht Amsterdam in De Amsterdammer]

[23 februari 1879 Brief van Multatuli aan C. Merens-Hamminck Schepel]

[24 februari 1879 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman Jr.]

[24 februari 1879 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[24 februari 1879 Voordracht te Utrecht]

[24 februari 1879 Aantekeningen voordracht]

[25 februari 1879 Verslag voordracht Utrecht in Utrechtsch Dagblad]

[25 februari 1879 Voordracht te Arnhem]

[26 februari 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[26 februari 1879 Voordracht te Zutphen]

[26 februari 1879 Aantekeningen voordracht]

[27 februari 1879 Verslag voordracht Arnhem in Arnhemsche Courant]

[27 februari 1879 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[28 februari 1879 Verslag voordracht Zutphen in Zutphensche Courant]

[28 februari 1879 Advertentie voordracht Zwolle]

[28 februari 1879 Brief van Edu aan Multatuli]

[28 februari 1879 Advertentie voordracht Deventer]

[1 maart 1879 Voordracht te Zwolle]

[1 maart 1879 Aantekeningen voordracht]

[1 maart 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[2 maart 1879 Advertentie voordracht Kampen]

[2 maart 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[2 maart 1879 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[3 maart 1879 Voordracht te Kampen]

[3 maart 1879 Aantekeningen voordracht]

[3 maart 1879 Advertentie voordracht Middelburg]

[3 maart 1879 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[3 maart 1879 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[4 maart 1879 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[4 maart 1879 Verslag voordracht Zwolle in Prov. Overijsselsche en Zwolsche Crt.]

[4 maart 1879 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[4 maart 1879 Exemplaar Millioenen-studiën A.S. Kok]

[4 maart 1879 Brief van Multatuli aan D.J. Korteweg]

[maart 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[5 maart 1879 Advertentie voordracht Zierikzee]

[5 maart 1879 Advertentie voordracht Gouda]

[5 maart 1879 Brief van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[5 maart 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[5 maart 1879 Voordracht te Deventer]

[6 maart 1879 Verslag voordracht Kampen in Kamper Courant]

[6 maart 1879 Advertentie voordracht Breda]

[8 maart 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[9 maart 1879 Advertentie voordracht Bergen op Zoom]

[10 maart 1879 Voordracht te Zierikzee]

[11 maart 1879 Advertentie voordracht 's-Hertogenbosch]

[11 maart 1879 Voordracht te Middelburg]

[11 maart 1879 Aantekeningen voordracht]

[11 maart 1879 Herinneringen M. Wibaut-Berdenis van Berlekom]

[11 maart 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[12 maart 1879 Advertentie inzake Vorstenschool-opvoering]

[12 maart 1879 Verslag voordracht Zierikzee in de Zierikzeesche Courant]

[12 maart 1879 Brief van Multatuli aan J. de Witt Hamer]

[12 maart 1879 Voordracht te Bergen op Zoom]

[13 maart 1879 Exemplaar Millioenen-studiën J. de Witt Hamer]

[13 maart 1879 Verslag voordracht Middelburg in Middelburgsche Crt]

[14 maart 1879 Advertentie voordracht Harlingen]

[14 maart 1879 Advertentie voordracht Groningen]

[14 maart 1879 Voordracht te 's-Hertogenbosch]

[15 maart 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[15 maart 1879 Voordracht te Breda]

[16 maart 1879 Advertentie voordracht Amsterdam (II)]

[16 maart 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[16 maart 1879 Verslag opvoering Vorstenschool in N.R.C.]

[16 maart 1879 Advertentie voordracht Rotterdam (I)]

[17 maart 1879 Brief van E. Bredius-Cost van Doorninck aan Mimi]

[17 maart 1879 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[17 maart 1879 Voordracht te Rotterdam]

[17 maart 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[18 maart 1879 Verslag voordracht Rotterdam in de Nieuwe Rotterdamsche Crt]

[18 maart 1879 Advertentie voordracht Amersfoort]

[18 maart 1879 Voordracht te Gouda]

[18 maart 1879 Aantekeningen voordracht]

[19 maart 1879 Advertentie voordracht Hoorn]

[19 maart 1879 Voordracht te Amsterdam]

[20 maart 1879 Redaktioneel kommentaar in De Maasbode]

[20 maart 1879 Voordracht te Amersfoort]

[21 maart 1879 Verslag voordracht Gouda in Goudsche Courant]

[22 maart 1879 Advertentie voordracht Sneek]

[22 maart 1879 Telegram van Multatuli aan T. v.d. Tuuk]

[22 maart 1879 Verslag voordracht Rotterdam in het Rotterdamsch Zondagsblad]

[23 maart 1879 Verslag voordracht Breda in de Bredasche Courant]

[23 maart 1879 Brief van J.M. Haspels aan G.C. de Haas-Hanau]

[24 maart 1879 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[24 maart 1879 Brief van J.M. Haspels aan G.C. de Haas-Hanau]

[24 maart 1879 Voordracht te Veendam]

[25 maart 1879 Brief van D.R. Mansholt aan H. de Raaf]

[25 maart 1879 Ingezonden Stuk in de Amersfoortsche Courant]

[25 maart 1879 Verslag voordracht Amersfoort in de Amersfoortsche Courant]

[25 maart 1879 Voordracht Groningen]

[25 maart 1879 Aantekeningen voordracht]

[26 maart 1879 Brief van G.C. de Haas-Hanau aan J.M. Haspels]

[26 maart 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[26 maart 1879 Bericht in het Dagblad van Z-H en 's-Gravenhage]

[26 maart 1879 Bericht in de Harlinger Courant]

[26 maart 1879 Voordracht te Harlingen]

[27 maart 1879 Advertentie voordracht Leeuwarden]

[27 maart 1879 Brief van Multatuli aan V. Bruinsma]

[27 maart 1879 Verslag voordracht Groningen in de Nieuwe Gron. Crt]

[27 maart 1879 Verslag voordracht Groningen in Prov. Gron. Crt]

[27 maart 1879 Voordracht te Leeuwarden]

[28 maart 1879 Verslag voordracht Harlingen in de Harlinger Crt]

[28 maart 1879 Ingezonden Stukken en Redakt. komment. in de Amersfoortsche Crt]

[28 maart 1879 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[28 maart 1879 Voordracht te Sneek]

[30 maart 1879 Brief van E. Bernhold aan Mimi]

[30 maart 1879 Brief van D.R. Mansholt aan H. de Raaf]

[30 maart 1879 Twee Ingezonden Stukken in de Nieuwe Gron. Crt]

[30 maart 1879 Ingezonden Stuk met antwoord in de Bredasche Courant]

[30 maart 1879 Advertentie voordracht Alkmaar]

[31 maart 1879 Verslag voordracht Leeuwarden in de Friesche Courant]

[maart 1879 Brochure van H.v.d. G. Jr]

[1 april 1879 Berichten in de Amersfoortsche Courant]

[1 april 1879 Advertentie voordracht Nijmegen]

[1 april 1879 Ingezonden Stuk in de Prov. Gron. Crt.]

[1 april 1879 Ingezonden Stuk van D.R. Mansholt in de Nieuwe Gron. Crt]

[1 april 1879 Brief van Multatuli aan R.J.A. Kallenberg v.d. Bosch]

[april 1879 Open brief van den Duivel aan J. Leopold Hz]

[1 april 1879 Voordracht te Hoorn]

[2 april 1879 Verslag voordracht Sneek in de Sneeker Crt.]

[2 april 1879 Advertentie voordracht Krommenie]

[2 april 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[2 april 1879 Voordracht te Alkmaar]

[2 april 1879 Aantekeningen voordracht]

[3 april 1879 Verslag voordracht Groningen in Vox Studiosorum]

[3 april 1879 Advertentie voordracht Rotterdam (II)]

[4 april 1879 Verslag voordracht Rotterdam in Oost en West]

[4 april 1879 Ingezonden Stukken in de Amersfoortsche Courant]

[4 april 1879 Advertentie voordracht Tiel]

[4 april 1879 Bericht in de Prov. Geldersche en Nijmeegsche Crt]

[4 april 1879 Voordracht te Krommenie]

[5 april 1879 Open brief in de Prov. Groninger Courant]

[5 april 1879 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[6 april 1879 Verslag voordracht Krommenie in De Zaanstreek]

[6 april 1879 Verslag voordracht Hoorn in de Hoornsche Courant]

[6 april 1879 Verslag voordracht Alkmaar in de Alkmaarsche Courant]

[6 april 1879 Ingezonden Stuk in de Alkmaarsche Courant]

[6 april 1879 Brief van Multatuli aan R.J.A. Kallenberg v.d. Bosch]

[7 april 1879 Letterkundige brieven in de Provinciale Gron. Crt]

[7 april 1879 Voordracht te Rotterdam]

[8 april 1879 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[8 april 1879 Ingezonden Stuk in de Amersfoortsche Courant]

[8 april 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[8 april 1879 Telegram van Multatuli aan A.J. le Gras]

[8 april 1879 Bericht in de Nijmeegsche Nieuwsbode]

[8 april 1879 Voordracht te Nijmegen]

[9 april 1879 Advertentie voordracht Gorinchem]

[9 april 1879 Verslag voordracht Rotterdam in het Rotterdamsch Nieuwsblad]

[9 april 1879 Voordracht te Gorinchem]

[10 april 1879 Voordracht te Tiel]

[11 april 1879 Verslag voordracht Nijmegen in de Nijmeegsche Nieuwsbode]

[11 april 1879 Brief van Multatuli aan C. Merens-Hamminck Schepel]

[11 april 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[12 april 1879 Verslag voordracht Tiel in de Nieuwe Tielsche Courant]

[12 april 1879 Brief van Multatuli aan C. Merens-Hamminck Schepel]

[12 april 1879 Rectificatie in de Zaanlandsche Courant]

[12 april 1879 Advertentie voordracht Zaandam]

[12 april 1879 Verslag voordracht Gorinchem in de Nieuwe Gorinchemsche Crt.]

[12 april 1879 Advertentie voordracht Koog aan de Zaan]

[12 april 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[13 april 1879 Ingezonden Stukken in De Zaanstreek]

[13 april 1879 Advertentie voordracht Purmerend]

[13 april 1879 Bericht in de Alkmaarsche Courant]

[13 april 1879 Verslag voordracht Nijmegen in de Prov. Geldersche en Nijm. Crt.]

[15 april 1879 Voordracht te Zaandam]

[15 april 1879 Aantekeningen voordracht]

[16 april 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[16 april 1879 Voordracht te Koog-Zaandijk]

[17 april 1879 Voordracht te Purmerend]

[18 april 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[19 april 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[19 april 1879 Brief van Multatuli aan A. en C. Merens]

[19 april 1879 Verslag voordracht Zaandam in de Zaanlandsche Crt.]

[20 april 1879 Verslag voordracht Purmerend in de Purmerender Courant]

[20 april 1879 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[20 april 1879 Verslag voordracht Zaandam in De Zaanstreek]

[20 april 1879 Ingezonden Stuk met naschrift in de Alkmaarsche Courant]

[21 april 1879 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[21 april 1879 Brief van Multatuli aan R.J.A. Kallenberg v.d. Bosch]

[22 april 1879 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[22 april 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[22 april 1879 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[23 april 1879 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[24 april 1879 Verslag voordracht Purmerend in de Nieuwe Purmerendse Crt.]

[april 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[26 april 1879 Artikel in De Vrijheid]

[26 april 1879 Artikel van C. Vosmaer in De Nederlandsche Spectator]

[27 april 1879 Advertentie voordracht Brielle]

[27 april 1879 Brief van Multatuli aan J.H. de Haas]

[27 april 1879 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[27 april 1879 Ingezonden Stuk en Redakt. komment. in de Alkmaarsche Crt.]

[29 april 1879 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[30 april 1879 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[30 april 1879 Voordracht te Brielle]

[mei 1879 Lidmaatschapskaart Tandem van J. de Witt Hamer]

[2 mei 1879 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[3 mei 1879 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[3 mei 1879 Brief van Multatuli aan M.C. Meijer]

[3 mei 1879 Brief van Multatuli aan Mimi]

[3 mei 1879 Advertentie voor kamer Edu in N.R.C.]

[3 mei 1879 Artikel in De Vrijheid]

[4 mei 1879 Verslag voordracht Zaandam in De Zaanstreek (vervolg)]

[4 mei 1879 Verslag voordracht Zaandam in De Zaanstreek (vervolg)]

[4 mei 1879 Verslag voordracht Brielle in de Nieuwe Brielsche Courant]

[4 mei 1879 Ingezonden Stuk in De Zaanstreek]

[5 mei 1879 Brief van Multatuli aan J.H. de Haas]

Overzicht van de in 1879 door Multatuli gehouden voordrachten

Biografische Aantekeningen


[maart 1879
Brochure van H.v.d. G. Jr]

Eind maart 1879

Verschijning van de brochure van H.v.d.G. Jr. Open brief aan de Redactie van het Zondagsblad, naar aanleiding van eene Recensie over de ‘Voordracht’ gehouden door Multatuli, den 17en Maart ll. in de zaal van 't Nut a/d. Oppert, alhier. Rotterdam: Van der Hoeven & Buys, 1879 (M.M.) Fragmenten.

Multatuli.

Onder bovenstaanden titel komt in het ‘Zondagsblad’ van 22 Maart ll. een stuk voor, handelende over de voordracht door dien spreker op Maandag 17 Maart daaraan voorgaande in de zaal van 't Nut gehouden.

Men zou denken eene beknopte beschrijving te zullen lezen van de voordracht van dien avond, of misschien eene critiek verwachten, maar niets van dat alles; het was slechts eene beschimping van den spreker, en eene opzettelijke verminking en verkeerd weergeven van het gesprokene. (....)

De heer H. begint zijne aanmerkingen met de opmerking, dat de zaal, ‘ongeveer half vol’ was. - Ik wil evenals ZEd. alle kleinigheden aanstippen, en toch niet meer als door hem gedaan werd. - Niet de helft, maar zeker was 2/3 deel der zaal bezet, behalve degenen die noch voor de balustrade, links en regts van den spreker gezeten waren.

Verder blijkt, volgens den heer H. dat men Multatuli gewantrouwd heeft, omdat men vooruit heeft willen weten over welk onderwerp hij zou spreken.

Blijkt daaruit wantrouwen, is het voor iemand, die hem zelfs gaarne hoort, een onbillijke wensch vooruit te weten, of het onderwerp dat door hem behandeld zal worden, hem zal interesseren. Zelfs 't door den heer H. zoo genoemde onbeduidend rechtsgeding waarover Multatuli in een zijner vorige lezingen gesproken heeft, en waaraan misschien een groot gedeelte zijner hoorders weinig gehad hebben; - niet omdat het onbeduidend, maar omdat het een regtsgeding was - zou, ware dit vooruit vermeld geworden toch nog hoorders genoeg gelokt hebben. Het verschil zou dan evenwel meer in het soort als wel in het aantal gelegen hebben.

Als Multatuli lezing houdt, is het werkelijk wel de moeite waard daarheen te gaan. En als bewijs daarvoor dient, er zelfs lieden zijn, die er heen gaan, blijkbaar uitsluitend met het doel om te hooren, of den spreker niet op het een of andere gezegde of op het verkondigen of verdedigen zijner leerstellingen is te attaqueren; en zoo zij teleurgesteld worden, zich niet ontzien, toch hun attaque te beproeven, en het publiek zelfs durven aanraden, zich voor misleiding te vrijwaren, en niet naar die lezingen te gaan.

De heer H. vervolgt, met de mededeeling, dat de spreker op zijn verzoek om over iets anders te spreken, vergunning kreeg, doordat een klein gedeelte van het auditorium, eenige toejuiching deed hooren, ‘en ons daarna vergaste op een preek waarin God werd geloochend en bespot.’

Om geheel juist te zijn, moet ik, die ook tot het auditorium behoorde, in de eerste plaats mededeelen dat niet een klein gedeelte, maar het geheele auditorium dat verzoek toejuichte. Misschien met uitzondering van den heer H., ik heb niet kunnen zien of welligt een enkele er zich van onthield.

En nu ‘de preek waarin God werd geloochend en bespot, terwijl als het middel om gelukkig te zijn, in de plaats werd gesteld, het uitsluitend geloof in den aard der dingen en het navolgen van de natuur in hare werkzaamheid, spaarzaamheid, orde en regelmaat.’

Het eerste gedeelte van dien zin is geheel bezijden de waarheid, en het tweede niet juist weergegeven.

Het ‘loochenen van God’ hiermede bedoelt de heer H. zeker het ontkennen van het bestaan van God. Dit nu is nog nimmer door Multatuli verkondigd en hij staat daardoor reeds op een hooger en zuiverder standpunt dan den heer H. die het bestaan van God bepaald schijnt te erkennen.

De vraag blijft hier toch over te beantwoorden, of uit de gegevens die wij hebben, of wat wij dagelijks uit de natuur kunnen zien en leeren, blijkt, voor welke stelling de meeste grond bestaat. (....) Nu volgt ‘het bespotten van God;’ daarvan heb ik dien avond niets gehoord, en Multatuli kan God niet bespotten zonder inconsequent te worden tegenover zijn eigen theoriën en leerstellingen, die men overal in zijn werken vinden kan.

Dat hij de manier waarop men gewoonlijk aan God gelooft en over God denkt; als ook eenige bijbelteksten die meestal verkeerd worden uitgelegen, wat bespottelijk heeft voorgesteld, wil ik niet ontkennen; maar zeker was het niet ergerlijk, zelfs niet voor degenen, die niet van zijn gevoelen zijn.

Maar ook zegt Multatuli in zijn ideën ‘waar redeneren niet meer helpt, wordt spotten dikwijls plicht,’ en daar zit veel waar's in, vooral als men thans ziet hoe iemand als den heer H. dat redeneren van Multatuli gehoord en beoordeeld heeft. Men zou dan bijna wenschen dat Multatuli nog meer met de dwaze uitleggingen, die dikwijls aan de heiligste woorden met de edelste bedoelingen gegeven worden, den spot gedreven had.

‘Het uitsluitend geloof in den aard der dingen;’ ook dit is niet juist, van geloof heeft Multatuli in dien zin niet gesproken, want geloof is niets. Als men in den aard der dingen moet gelooven, moet men volgens die stelling ook aan God gelooven, zoo als Hij ons steeds uit den bijbel geleerd werd. Maar Multatuli's bedoeling was deze: men moet den aard der dingen onderzoeken, navorschen, te weten komen; hun oorsprong opsporen en hunne verhouding en gemeenschap tot en met elkander nagaan. Dan verkrijgt men wetenschap, en staat op een hooger standpunt en komt digter bij de waarheid, dan de geloovige die veel gelooft en weinig weet. (....)

Er zijn thans nog drie punten in het stuk van den heer H. die ik wensch te bespreken.

Het zijn die van den kolonel, den hulponderwijzer en van den man, waarvoor in de Amsterdamsche Couranten onderstand gevraagd werd. (....)

Het voorbeeld van ‘den kolonel en den soldaat’ om de bewering te staven dat het hoogste recht tevens het hoogste onrecht zijn kan. De heer H. laat den soldaat voor overmaat van gelijk hebben, door den kolonel vier weken in het cachot zetten. Multatuli heeft maar van acht dagen gesproken. Die straf komt meer overeen met de overtreding; ‘dit slechts tot opmerking.’

Maar nu de vraag ‘had de soldaat straf verdiend, hoe weinig dan ook’? En het antwoord is, ja, niet uit het oogpunt van recht gezien, maar uit het oogpunt van noodzakelijkheid. Tot handhaving der dicipline mogt de kolonel niet toelaten, dat dezelfde soldaat zoo dikwijls reclames had in te brengen; had iederen dag niet dezelfde, maar, iederen dag, een ander soldaat, reclames in-gebracht; zij zouden bij een rechtvaardig overste recht verkregen hebben, zonder zelfs risico te hebben geloopen gestraft te zullen worden. Maar dezelfde soldaat, zoo dikwijls gelijk te laten hebben, dat gaat moeijelijk; het eene moet dikwijls zwichten voor het ander. Nu zal ik nog in 't midden laten of die handelwijze billijk is, daar is nog veel voor, en veel tegen te zeggen. Maar, dat het zoo gebeurt, is zeker; en dat zoo'n kolonel niet gedegradeerd wordt als de heer H. zou wenschen, eveneens.

Bij de marine, b.v. komt onder de strafbepalingen, onder anderen deze, voor: ‘Wanneer een schepeling straf krijgt, en later blijkt dat hij onschuldig was, moet hij de straf toch ondergaan; het wordt echter niet in zijn gedragboekje genoteerd.’

En zooals laatst uit den Haag gemeld werd: van den officier en den schildwacht, die beiden, omdat zij, - toen de Koning voorbij de wacht reed, Z.M. niet met de behoorlijke eerbewijzen, die zij verplicht waren te doen, gesalueerd hadden - gestraft werden! Z.M. had het recht die eerbewijzen te vorderen, de wacht had ze niet bewezen, en was dus schuldig en werd gestraft. En toch vond men die straf niet billijk, niet rechtvaardig, omdat de schildwacht niet aan het rijtuig had kunnen zien of de Koning er in zat, en dus vergissing mogelijk was.

Wordt ook hiermede niet bewezen dat ‘het hoogste recht tevens het hoogste onrecht kan zijn’?

En nu de hulponderwijzer die f 450 verdiende, en daar met vrouw en negen kinderen van moet leven.

Voor dien man wordt onderstand gevraagd, en de man heeft, zijn gering salaris in aanmerking genomen, daar niet alleen recht op, volgens de vragers om onderstand, maar tienmaal meer recht, omdat hij behalve zich zelf, nog tien wezens er bij van moest onderhouden.

Multatuli was niet van dat gevoelen, hij noemde het zelfs misdaad van zoo'n hulponderwijzer, zich zoo'n luxe te permitteren.

Hij verhaalde ten bewijze daarvan nog een historie, die hij zelf had bijgewoond: Voor een schip dat gereed lag naar Indië te vertrekken, werden matrozen aangemonsterd. Onder degenen die zich aanmelden als matroos, was er een die den aanwerver mededeelde dat hij een gebrek had, 't welk daarin bestond dat hij bijna onverzadigbaar was in 't eten, en wel voor drie at, eer hij genoeg had. De aanwerver vroeg hierop, of hij dan ook voor drie werkte; helaas, neen, was het antwoord. Dan kan ik u niet gebruiken, zeide de aanwerver.

Zoo was het ook met den hulponderwijzer. De man kan van zijn gering loon, zijn kinderen geen goed voedsel, laat staan goed onderwijs geven. Het gevolg is dat zulke kinderen later komen ten laste der maatschappij, want nuttige wezens kan men daar onmogelijk van verwachten.

Maar, n'importe, de hulponderwijzer moest toch een vrouw hebben; en de gevolgen daarvan waren, negen kinderen.

Weet nu de man geen middel om een vrouw te kunnen nemen, zonder genoemde gevolgen; dan moet hij doodeenvoudig geen vrouw nemen.

En is de wetenschap daar, om hem dat middel aan de hand te doen; dan moet hij vooral daar gretig gebruik van maken. En dit kan hij doen, zonder zich te beschuldigen tegen de wetten der natuur gehandeld te hebben.

De natuur is daar, om ons dienstbaar te zijn, wij moeten die natuur leiden, naar dat het voor ons het beste is.

Waar ze te vruchtbaar is, moeten wij die kracht trachten te verminderen, omdat dit ligt schadelijk kan zijn voor iets anders. En waar ze niet vruchtbaar genoeg is, moeten wij ze dit te weinig, al naar mate het noodig is, op de eene of andere wijze trachten te verschaffen.

Wie iets in 't leven roept, en 't daarna doodt, 't zij zedelijk of lichamelijk, is misdadig.

Die 't bestaan van iets voorkomt, om later niet in de noodzakelijkheid te komen - in aanmerking genomen, dat daar ten minste veel kans toe bestaat - het te dooden, maakt zich ten minste niet schuldig aan misdaad.

En omdat dit Multatuli beweert. vindt de heer H. dit een stuitende koudheid en liefdeloosheid van Multatuli's hart.

Ik raad dus allen, die in de niet zeer benijdenswaardige omstandigheden van bovengenoemde hulponderwijzer verkeeren, of zich dien later op den hals mogten halen, omdat zij de slaaf van hun hartstochten zijn, en de wetenschap voor hen een gesloten boek is, naar den heer H. te gaan. Zij zullen bij dien heer zeker een warm hart en een geopende beurs vinden.

Ook spreekt de heer H. nog van advertentiën die indertijd in de Amsterdamsche bladen gestaan hebben; inhoudende verzoek om onderstand voor de hongerlijdende vrouw en kinderen van een man die werken kon, doch niet werken wilde.

Het is niet onduidelijk wie de heer H. met dien man bedoelt. En daarom is het ook hier noodzakelijk hem op dat punt te attaqueren.

Die man wilde wel degelijk werken, maar niet zooals dat van hem verlangd werd. Om zijn met moeite verkregen kennis en bekwaamheden, te zaam geschraapt om de waarheid te verkondigen en de leugen te bevechten, nu te gaan gebruiken om de leugen en het bedrog te bewierooken, de domheid te helpen voortplanten en de waarheid en het gezond verstand den kop in te knijpen, dat was te veel gevergd, die man was te edel om schurk te worden. Maar, juist daarom was hij gelijk aan den soldaat die schuldig werd verklaard aan overmaat van gelijkheid - echter zonder kameraden die hem konden of wilden helpen reclames in te brengen - en werd door de maatschappij gestraft met honger, hij en zijn gezin.

Hij was, als de moeder, die geen brood heeft voor hare kinderen, maar toch dat brood krijgen kan, als zij slechts haar eer veil heeft, voor den wellusteling die zich dien honger harer kinderen tracht dienstbaar te maken, ter bereiking van zijn doel.

Hoe moet die man, hoe moet die moeder, in zulke omstandigheden handelen?

De heer H. geve hierop het antwoord.

Rotterdam, Maart 1879.