Multatuli.online

Volledige Werken. Deel 18. Brieven en dokumenten uit de jaren 1875-1877

Voorwoord

Verantwoording

[1 september 1875 Advertentie in de Prov. Geld. en Nijm. Crt.]

[3 september 1875 Bericht in de Prov. Geld. en Nijm. Crt.]

[september 1875 Aanbiedingscirculaire Minnebrieven]

[september 1875 Artikel in de Tolk van den Vooruitgang]

[september 1875 Brochure van Petrus verschijnt]

[14 september 1875 Artikel in Alg. Dagbl. van Ned. Indië]

[14 september 1875 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[15 september 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[15 september 1875 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[18 september 1875 Bericht in De Nederlandsche Spectator]

[20 september 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[21 september 1875 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[22 september 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[24 september 1875 Telegram van Multatuli aan S. Katz]

[24 september 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[27 september 1875 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[29 september 1875 Programma opvoering Vorstenschool Antwerpen]

[4 oktober 1875 Brief van Multatuli aan S.E.W. Roorda van Eysinga]

[6 oktober 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[8 oktober 1875 Aanbiedingscirculaire Specialiteiten]

[9 oktober 1875 Briefkaart Multatuli aan J. Waltman]

[14 oktober 1875 Briefkaart Multatuli aan J. Waltman]

[oktober 1875 Duitse vertaling Max Havelaar]

[18 oktober 1875 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[19 oktober 1875 Vierde druk Max Havelaar]

[oktober 1875 Bezoek C. Vosmaer]

[22 oktober 1875 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[23 oktober 1875 Bericht in Sneeker Courant]

[24 oktober 1875 Advertentie vierde druk Max Havelaar]

[24 oktober 1875 Brief van Mina Kruseman aan R.]

[31 oktober 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[november 1875 Recensie Vorstenschool in Vlaamsche Kunstbode]

[1 november 1875 Brief G.L. Funke aan Multatuli]

[2 november 1875 Brief G.L. Funke aan Multatuli]

[2 november 1875 Zesde druk Minnebrieven]

[november 1875 Artikel in de Tolk van den Vooruitgang]

[november 1875 Artikel in de Tolk van den Vooruitgang]

[5 november 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[5 november 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[9 november 1875 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[10 november 1875 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[14 november 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[november 1875 Brief van Mimi aan C. Vosmaer]

[16 november 1875 Brief van Mina Kruseman aan haar vader]

[17 november 1875 Bespreking Onkruid o.d.t. in Sneeker Crt.]

[18 november 1875 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[18 november 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[19 november 1875 Bericht opvoering Vorstenschool in Het Vaderland]

[20 november 1875 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[20 november 1875 Bespreking Onkruid o.d.t. in Sneeker Crt.]

[21 november 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[22 november 1875 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[24 november 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[24 november 1875 Advertentie Vorstenschool in Nieuwe Rott. Crt.]

[24 november 1875 Bericht in Sneeker Crt.]

[november 1875 Herinneringen van D. Haspels]

[27 november 1875 Bespreking Vorstenschool in Nieuwe Rott. Crt.]

[29 november 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[30 november 1875 Brief van Multatuli aan M. Engelman]

[30 november 1875 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[2 december 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[2 december 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[december 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[3 december 1875 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[5 december 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[7 december 1875 Specialiteiten herdrukt, 1e afl.]

[10 december 1875 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[12 december 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[13 december 1875 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[14 december 1875 Recensie Max Havelaar in Het Schoolblad]

[december 1875 Twee recensies in Het Nederlandsch Tooneel]

[21 december 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[21 december 1875 Literatuurgeschiedenis van J. van Vloten verschijnt]

[22 december 1875 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[24 december 1875 Idylle van C. Vosmaer]

[24 december 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[25 december 1875 A.C. Loffelt in The Atheneum]

[25 december 1875 Kerstmis bij de Hindoes in De Nederlandsche Spectator]

[25 december 1875 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[december 1875 Brief van Multatuli en Mimi aan C. Vosmaer]

[27 december 1875 Brief van Multatuli aan J.N. van Hall]

[27 december 1875 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[28 december 1875 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[29 december 1875 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[december 1875 Rekening van G.L. Funke]

[1875 Aantekeningen in het Memoriaal]

[januari 1876 Rekening-courant Multatuli en G.L. Funke]

[januari 1876 Artikel in de Tolk van den Vooruitgang]

[4 januari 1876 Artikel van Roorda van Eysinga in Het Schoolblad]

[10 januari 1876 Twee bijdragen in de Nederlandsche Kunstbode]

[januari 1876 Recensie Max Havelaar in Het Familieblad]

[januari 1876 Artikel Admiraal in Nederland]

[18 januari 1876 Artikel Stellwagen in Het Schoolblad]

[18 januari 1876 Brief van Multatuli aan A.J. Servaas van Rooyen]

[18 januari 1876 Artikel Geerke in Tooneel Almanak]

[20 januari 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[22 januari 1876 Brief van A.J. Servaas van Rooyen aan Multatuli]

[23 januari 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[25 januari 1876 Eduard Bernhold geboren]

[25 januari 1876 Artikel Versluys in Het Schoolblad]

[26 januari 1876 Brief van Multatuli aan A.C. Loffelt]

[26 januari 1876 Brief van Multatuli aan J.N. van Hall]

[26 januari 1876 Brief van Multatuli aan A.J. Servaas van Rooyen]

[27 januari 1876 Bericht Spaanse Max Havelaar in Nieuwe Rott. Crt.]

[28 januari 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[28 januari 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[29 januari 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[30 januari 1876 Brief van Multatuli aan A.C. Loffelt]

[1 februari 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[februari 1876 Bespreking Max Havelaar in Vad. Letteroeffeningen]

[2 februari 1876 Dagboek-aantekeningen van Mimi]

[4 februari 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[4 februari 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[8 februari 1876 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[8 februari 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[9 februari 1876 Briefkaart van Multatuli aan de Redaktie van de Amstelbode]

[10 februari 1876 Artikel in de Nederlandsche Kunstbode]

[11 februari 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[februari 1876 Artikel Admiraal in De Tijdspiegel]

[15 februari 1876 Artikel P. Westra in Het Schoolblad]

[15 februari 1876 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[15 februari 1876 Brief van Multatuli aan J.N. van Hall]

[februari 1876 Artikel Admiraal (II) in Nederland]

[februari 1876 Artikel Multatuli in Het Nederlandsch Tooneel]

[17 februari 1876 Brief van Multatuli aan V. Bruinsma]

[20 februari 1876 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[februari 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[28 februari 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[maart 1876 Correspondentie in de Tolk van den Vooruitgang]

[1 maart 1876 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[5 maart 1876 Brief van Multatuli aan S. Katz]

[9 maart 1876 Briefkaart van G.L. Funke aan Multatuli]

[10 maart 1876 Brochure Loffelt verschijnt]

[10 maart 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[11 maart 1876 Recensie Loffelts' brochure in Nieuwe Bijdragen]

[11 maart 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[12 maart 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[12 maart 1876 Artikel in de Nederlandse Kunstbode]

[13 maart 1876 Brief van Multatuli aan A.C. Loffelt]

[14 maart 1876 Artikel Versluys in Het Schoolblad]

[14 maart 1876 Brief van Multatuli aan D.J.A. Haspels]

[maart 1876 Brief van A. van der Linde aan Multatuli]

[maart 1876 Artikel in Bredasche Crt.]

[maart 1876 Artikel Admiraal (III) in Nederland]

[17 maart 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[17 maart 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[18 maart 1876 Briefkaart van G.L. Funke aan Multatuli]

[18 maart 1876 Correspondentie in de Nieuwe Bijdragen]

[maart 1876 Brief van A. van der Linde aan Multatuli]

[19 maart 1876 Brief van G.L. Funke aan Mimi]

[20 maart 1876 Brief van Multatuli aan A.C. Loffelt]

[21 maart 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[24 maart 1876 Brief van Multatuli aan W. Pik]

[25 maart 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[27 maart 1876 Briefkaart van Multatuli aan A.C. Loffelt]

[april 1876 Artikel De Raaf in De Schoolbode]

[april 1876 Brief Cohen Stuart in de Tolk van den Vooruitgang]

[5 april 1876 Brief van Multatuli en Mimi aan G.L. Funke]

[5 april 1876 Brief van Multatuli aan G.J.A. Boulet]

[9 april 1876 Brief van Mimi en Multatuli aan G.L. Funke]

[12 april 1876 Bericht Franse Max Havelaar in de Nieuwe Rott. Crt.]

[april 1876 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[14 april 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[16 april 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[18 april 1876 Bezoek J. Versluys]

[24 april 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[24 april 1876 Brief van Multatuli aan de Redaktie van de Amstelbode]

[30 april 1876 Brief van Multatuli aan F.C. Günst]

[2 mei 1876 Brief van Multatuli aan K.Th. Wenzelburger]

[3 mei 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[6 mei 1876 Briefkaart van Multatuli aan H. de Raaf]

[6 mei 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[8 mei 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[8 mei 1876 Brief van Multatuli aan F.C. Günst]

[8 mei 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[12 mei 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[18 mei 1876 Advertentie in het Nieuws van den Dag]

[19 mei 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[26 mei 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[2 juni 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[3 juni 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[5 juni 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[6 juni 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[8 juni 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[juni 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[16 juni 1876 Brief van Multatuli aan K.Th. Wenzelburger]

[18 juni 1876 Brief van Multatuli aan A.W. Sijthoff]

[19 juni 1876 Brief van Multatuli aan F.C. Günst]

[20 juni 1876 Brief van Multatuli aan J.H. van Offel]

[juni 1876 Brief van Multatuli aan G.W. van der Voo]

[26 juni 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[27 juni 1876 Brochure Van der Voo verschijnt]

[27 juni 1876 Brochure van G.W. van der Voo]

[30 juni 1877 Artikel in Euphonia]

[2 juli 1876 Notulen van De Dageraad]

[5 juli 1876 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[7 juli 1876 Artikel (II) in Euphonia]

[juli 1876 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[11 juli 1876 Brief van Mina Kruseman aan E. Baart]

[14 juli 1876 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[15 juli 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[juli 1876 Ingezonden Brief in de Tolk van den Vooruitgang]

[juli 1876 Artikel Admiraal (IV-V) in Nederland]

[juli 1876 Artikel in de Tolk van den Vooruitgang]

[27 juli 1876 Brief van Multatuli aan K.Th. Wenzelburger]

[31 juli 1876 Briefkaart van Multatuli aan G.L. Funke]

[1 augustus 1876 Briefkaart van Multatuli aan J. Waltman]

[3 augustus 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[4 augustus 1876 Brief van Multatuli aan S.E.W. Roorda van Eysinga]

[6 augustus 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[13 augustus 1876 Bezoek J. Waltman]

[augustus 1876 Artikel Admiraal (Slot) in Nederland]

[5 september 1876 Verschijning Franse Max Havelaar, deel 1]

[7 september 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[15 september 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[september 1876 Aanbiedingscirculaire Bloemlezing Heloïze]

[september 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[20 september 1876 Brief van A. Nahuys aan G.L. Funke]

[22 september 1876 Brief van Multatuli aan A.S. Kok]

[25 september 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[26 september 1876 Kritiek van mevr. E. Garcin in Le Républicain des P.O.]

[28 september 1876 Verschijning 3e druk Multatuli, door Cd. Busken Huet]

[29 september 1876 Verschijning Bloemlezing, 1e afl.]

[1 oktober 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[4 oktober 1876 Brief van Mina Kruseman aan J.W.]

[8 oktober 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[8 oktober 1876 Brief van Mina Kruseman aan E. Baart en B.P. Korteweg]

[11 oktober 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[17 oktober 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[17 oktober 1876 Verschijning Bloemlezing, 2e afl.]

[17 oktober 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[18 oktober 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[25 oktober 1876 Brief van Mimi aan J. Waltman]

[26 oktober 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[27 oktober 1876 Verschijning Bloemlezing, 3e en 4e afl.]

[28 oktober 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[28 oktober 1876 Prent in De Nederlandsche Spectator]

[29 oktober 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[31 oktober 1876 Recensie Bloemlezing in Het Schoolblad]

[oktober 1876 Brief van Multatuli aan S.E.W. Roorda van Eysinga]

[1 november 1876 Circulaire stempelband Bloemlezing]

[4 november 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[6 november 1876 Brief van Multatuli aan A.S. Kok]

[6 november 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[6 november 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[7 november 1876 Verschijning Bloemlezing, 5e en 6e afl.]

[8 november 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[8 november 1876 Bijlage]

[9 november 1876 Aantekening in het Memoriaal]

[10 november 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[11 november 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[11 november 1876 Brief van Mimi aan J. Waltman]

[11 november 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[12 november 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[13 november 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[16 november 1876 Dagboek-aantekeningen van Mimi]

[16 november 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[17 november 1876 Verschijning Bloemlezing, 7e-10e afl. compl.]

[18 november 1876 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[18 november 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[18 november 1876 Bericht Spaanse Multatuli-vertalingen in De Nederlandsche Spectator]

[19 november 1876 Advertentie Vorstenschool in Nieuwe Rott. Crt.]

[21 november 1876 Aantekeningen in het Memoriaal]

[22 november 1876 Brief van Multatuli aan W.L. Penning]

[22 november 1876 Verslag Vorstenschoolopvoering in Nieuwe Rott. Crt.]

[23 november 1876 Brief van Multatuli aan J.A. Roessingh van Iterson]

[23 november 1876 Bespreking Bloemlezing in Vox studiosorum]

[23 november 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[24 november 1876 Verschijning van Gedachten van A. Buys]

[24 november 1876 Verschijning Ideën VII, 3e stuk]

[25 november 1876 Advertentie Bloemlezing in Nieuwe Rott. Crt.]

[25 november 1876 Bespreking Bloemlezing in Nieuwe Bijdragen]

[26 november 1876 Brief van Multatuli aan Forster]

[27 november 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[november 1876 Brief van W.F. Schook aan J. Schook]

[29 november 1876 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[29 november 1876 Brief van Multatuli aan H. de Raaf]

[29 november 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[30 november 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[december 1876 Bespreking Vorstenschool in Het Nederlandsch Tooneel]

[1 december 1876 Briefkaart van Multatuli aan J.N. van Hall]

[1 december 1876 Advertentie Werken Multatuli in Nieuwe Rott. Crt.]

[2 december 1876 Brief van Mina Kruseman aan H. van Offel]

[2 december 1876 Bespreking Bloemlezing in De Wekker]

[3 december 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[6 december 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[9 december 1876 Brief van Multatuli aan J.N. van Hall]

[12 december 1876 Beoordeling Ideën VII in Het Schoolblad]

[12 december 1876 Artikel Van Vloten in Het Schoolblad]

[12 december 1876 Verschijning Franse Max Havelaar, deel 2]

[12 december 1876 Brief van Mimi aan A.S. Kok]

[14 december 1876 Over Multatuli te Nieuwediep]

[14 december 1876 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[15 december 1876 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[15 december 1876 Brief van Multatuli aan S.E.W. Roorda van Eysinga]

[16 december 1876 Brief van Multatuli aan H. de Raaf]

[16 december 1876 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[19 december 1876 Artikel Mansholt in Het Schoolblad]

[25 december 1876 Brief van Mimi aan J.C. Loman]

[26 december 1876 Artikel De Raaf in Het Schoolblad]

[1876 Friese vertaling Het Gebed van de onwetende]

[30 december 1876 Overzicht in The Atheneum]

[december 1876 Bespreking Franse Max Havelaar in Nederlandsch Museum]

[december 1876 Bespreking Bloemlezing in Nederlandsch Museum]

[januari 1877 Rekening-courant Multatuli en G.L. Funke]

[januari 1877 Brief van Mimi aan C. Vosmaer]

[4 januari 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[4 januari 1877 Nota voor Multatuli van G.L. Funke]

[10 januari 1877 Bericht in de Nederlandsche Kunstbode]

[20 januari 1877 Brief van Mimi aan J. Waltman]

[20 januari 1877 Vlugmaren in De Nederlandsche Spectator]

[20 januari 1877 Briefkaart van Multatuli aan A.C. Loffelt]

[22 januari 1877 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[25 januari 1877 Brief van Mimi aan A.S. Kok]

[januari 1877 Artikel Van Vloten in De Levensbode]

[2 februari 1877 Bespreking Bloemlezing in De Locomotief]

[7 februari 1877 Brief van Edu aan Multatuli]

[8 februari 1877 Aanbiedingscirculaire 4e druk Max Havelaar]

[9 februari 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[12 februari 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[februari 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[18 februari 1877 Briefkaart van F.A.H. Pool aan Mimi]

[18 februari 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[19 februari 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[20 februari 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[27 februari 1877 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[februari 1877 Brief van Mimi aan C. Vosmaer]

[5 maart 1877 Aantekeningen in het Memoriaal]

[5 maart 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[6 maart 1877 Brief van Multatuli aan G.C. de Haas-Hanau]

[7 maart 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[17 maart 1877 Brief van Mimi aan A.C. Loffelt]

[20 maart 1877 Brief van P. Westra aan Multatuli]

[21 maart 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[22 maart 1877 Aantekeningen Dagboek Mimi]

[22 maart 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[23 maart 1877 Aantekeningen in het Memoriaal]

[28 maart 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[maart 1877 Circulaire herdruk Ideën V]

[10 april 1877 Tekst portret Nonni]

[13 april 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[13 april 1877 Brochure Van der Voo, 2e druk]

[19 april 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[22 april 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[27 april 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[2 mei 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[4 mei 1877 Twee bijdragen in Makassaarsch Handelsblad]

[6 mei 1877 Brief van D.R. Mansholt aan H. de Raaf]

[8 mei 1877 Briefkaart van Multatuli aan P.A. Tiele]

[28 mei 1877 Briefkaart van Nips aan Mimi]

[9 juni 1877 Recensie Bloemlezing in Euphonia]

[13 juni 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[15 juni 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[16 juni 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[18 juni 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[20 juni 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[22 juni 1877 Verschijning Ideën VII, 4e stuk]

[23 juni 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[25 juni 1877 Brief van E. Moïze de Chateleux Jr. aan A.W. Sijthoff]

[26 juni 1877 Artikel De Raaf in Het Schoolblad]

[27 juni 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[29 juni 1877 Briefkaart van Multatuli aan H. de Raaf]

[30 juni 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[11 juli 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[14 juli 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[15 juli 1877 Brief van Multatuli aan V. Bruinsma]

[juli 1877 Herinneringen bezoek Vitus en Hilda Bruinsma]

[15 juli 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[16 juli 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[21 juli 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[25 juli 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[juli 1877 Brief van Mimi aan G.L. Funke]

[augustus 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[8 augustus 1877 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[18 augustus 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[20 augustus 1877 Briefkaart van Edu aan Multatuli]

[22 augustus 1877 Artikel in Ons Streven]

[22 augustus 1877 Roorda van Eysinga in de Sneeker Crt.]

[augustus 1877 Brief van Multatuli aan W. Pik]

[27 augustus 1877 Brief van Multatuli aan V. Bruinsma]

[28 augustus 1877 Telegram van Edu aan Multatuli]

[augustus 1877 Brief van Multatuli aan W. Pik]

[31 augustus 1877 Afrekening Nieuwe Rott. Schouwburg-vereeniging]

[31 augustus 1877 Edu arriveert te Wiesbaden]

[11 september 1877 Beoordeling Ideën VII in Het Schoolblad]

[12 september 1877 Herinnering van Mimi]

[12 september 1877 Ingezonden brief Bruinsma in Ons Streven]

[12 september 1877 Verslag Mimi inzake Edu en zijn vriendin]

[september 1877 Herinneringen van Marie Anderson]

[14 september 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[16 september 1877 Brief van Mimi aan J. Waltman]

[16 september 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[22 september 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[23 september 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[25 september 1877 Spreekuren van Admiraal in Het Schoolblad]

[september 1877 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[5 oktober 1877 Verschijning Ideën V, 2e herz. druk]

[5 november 1877 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[8 november 1877 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[november 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[19 november 1877 Brief van G.L. Funke aan Multatuli]

[23 november 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[29 november 1877 Edu verlaat Wiesbaden]

[november 1877 Artikel Westra in De Levensbode]

[9 december 1877 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[9 december 1877 Brief van Multatuli aan J. Waltman]

[12 december 1877 Brief van Multatuli aan V. en H. Bruinsma]

[15 december 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[17 december 1877 Brief van Multatuli aan V. Bruinsma]

[17 december 1877 Brief van Multatuli aan G.L. Funke]

[19 december 1877 Brief van Multatuli aan J.M. Haspels]

[22 december 1877 Bijdrage Tiele in De Nederlandsche Spectator]

[26 december 1877 Brief van Multatuli aan P.A. Tiele]

[26 december 1877 Schrijven van Multatuli aan J. Versluys]

Biografische aantekeningen


[27 december 1875
Brief van Multatuli aan J.N. van Hall]

27 december 1875

Brief van Multatuli aan J.N. van Hall, op 26 december begonnen. Zes dubbele velletjes postpapier, beschreven t/m blz. 23. (M.M.)

Een groot fragment van deze brief is door Van Hall, krachtens de hem door Multatuli gegeven volmacht, in 1876 met een aantal bekortingen en ondergeschikte veranderingen gepubliceerd in zijn tijdschrift Het Nederlandsch Tooneel, jrg. 5, blz. 161-164. Vgl. bij Medio februari 1876.

Wiesbaden 26 Decr. 1875.

Waarde heer Van Hall! Dank voor uw ‘Overdrukje’ en voor 't zoo wakker: ‘Wakker blyven!’ Nu, dat is best! Men zal U nog eens 'n proces aandoen, wegens gebrek aan behoorlyke seurigheid. Ja, wakker blyven is 't parool, tenzy men - als van sommigen mag verondersteld worden - voor slapen betaald wordt. Uw stukje is allerliefst. Maar zeg, staat het in 't ‘Ned. Tooneel?’ ('n prysvraag: waar moet hier 't vraagteeken staan? Ik zit daarover telkens in nood met de drukkery. Eigenlyk is 't ‘Ned. Tooneel’? En dit staat toch niet.) Ik wou 't in 'n meer verspreid Tydschrift zien.

Helaas, als V. Vloten wist hoe stom ik me dikwijls - en byna doorgaande - vind zoudi ditmaal wat anders hebben bedacht dan dat ik verkeer in 'n ‘toestand van volslagen hoogheidswaanzin.’ Dit heeft i, naar ik verneem, dezer dagen in 't Leeskabinet laten drukken. Of-i meent wati zegt, weet ik ook alweer niet. Maar zoo ja, dan bedriegt-i zich. Maar 't is gevaarlyk zich driftig te maken over zulke beschuldigingen, of liever z'n drift te toonen, want woedend ben ik op den kerel! De beschuldiging van waanzin lokt zoo makkelyk 'n beweging uit, die inderdaad op waanzin gelykt. En dan is 't: ‘Zie je wel, precies wat ik zei!’

Wat nu die aanloop over V. Vloten betreft, en 't verband daarvan met Uw stuk over Juffr. Beersmans - ach! Nu ja, er is verband! Ik wou zeggen dat ik uit wrevel over zulke dingen weerhouden werd van 't oogenblikkelyk antwoorden op uw bezendinkje dat me hoogst aangenaam was. Er bestaat 'n reden, om U meer te zenden dan 'n enkel woordje van dank.

Dat de opvoering van ‘Vorstenschool’ goed geslaagd was, wist ik uit zeer schoone brieven van Le Gras en D. Haspels. Ja, die brieven zyn zoo schoon, dat ik ze U graag zond, en 't zeker doen zou als ik niet bevreesd was dat die heeren 't indiskreet zouden vinden. Juffr. B. heeft dus goed voldaan. Welnu, ik geloof hen en U, maar... ik begryp 't niet. Hoe drommel komt 'n vrouw, die, naar ik hoor, von Hause aus 'n brabantsch boerenmeisje was, aan al 't noodige om de rol van Louise te begrypen? En nu spreek ik nog niet van uitvoering!

Juffr. B. heeft beloofd, nog eens als Louise optetreden, als ik in Holland wezen zal (hm, als m'n Blyspel af is!) en dan zal 't my een ware studie zyn met haar te spreken, om te weten te komen hoe de geest in haar werkt.

Toen juffr. K. hier was, en over haar talent sprak als of 't 'n neus was van onaangevochten existentie, was ik byna in den val geloopen. Ja, byna had ik 'r geloofd. Maar zyzelf droeg zorg me te waarschuwen door met gelyke assurance over haar ‘schoonheid’ te spreken, en over al de verliefdhedens die ze gewoon was inteboezemen. Neen, daarover sprak ze niet (over ‘myn schoonheid’ wel!) maar ze liet in 'r croustillieuze [1.] croustilleux: pikant (fr.) vertellingen soms 'n gaping waaruit de al te welwillende hoorder moest opmaken dat die verliefdheden selbstverständlich waren. Dit was nog erger dan noemen. Ze stond in dit opzicht nog boven God, wiens aanbiddenswaardigheid dan toch nu-en-dan eens gestaafd of althans verzekerd moet worden. Daar nu juist ik Juffr. K. niet aanbiddelyk vond - wat ik haar N.B. uitdrukkelyk schreef! - had ik tevens aanleiding om niet voetstoots te vertrouwen op 'r talent ‘al zei ze 't zelf!’ Let wel, dat deze onderhaalde [2.] onderhaald: (hier:) cursief woorden geen satire bedoelen. Ik meen ze eenvoudig. In-weerwil van haar eigen verzekering, was ik niet overtuigd dat ze talent had. Ik hield haar voor open, naïf, onbedorven. Deze hoedanigheden meende ik ook te zien in de vermeend-eenvoudige wys waarop ze sprak over haar schoonheid, en de daardoor opgewekte menigvuldige, neen: algemeene blyken van bewondering.

M'n gebrek aan overtuiging ging niet over tot stelligen twyfel.Ik weet niet of ge talent hebt’ zei ik haar. En: ‘maar... ben je 'r wel zeker van?’ Op zulke vragen kreeg ik alweer 'n antwoord dat er uitzag als eenvoud, en later bleek niets te zyn dan domme brutaliteit. Haar lyfterm was: ‘Als ik optreed, blyft 'r geen oud vrouwtje by de doofpot zitten.’

Ik bleef: niet weten. Tot twyfel en byna tot ontkenning werd ik aangespoord door... de soort van haar discoursen die altyd laag by den grond bleven. Nooit iets dan gebeurtenisjes, voorvalletjes, anekdotetjes, byna zonder uitzondering het thema behandelende hoe ze die, die en die op hun plaats had gezet. Nooit iets dat kenmerk was van... 'n beschaafde opvoeding. Duizenden in Nederland, zouden dit lezende meenen dat ik overdryf. De armoedige behoefte aan tegenstellingen...

Daarover 'n woordje. Men kan de Kappelluî vry wel verdeelen in één- en tweefrazige. Kappelman A. kan zeggen dat 't mooi weer is, en acht zich verheven boven 'n pompstok die dit niet zeggen kan. Maar de Kappelluî à deux frases, blyven niet staan by zoo'n primitieve opmerking. Ze graven dieper in de mynen hunner intelligentie, ze vliegen hooger in de sfeeren etc. (Vul maar aan.) Ja, ze weten te bedenken dat 't mooi weer is, niet alleen, maar zelfs... dat 't gister geen mooi weer geweest is. Of: 't is wel mooi weer, maar wie weet of 't morgen niet regent! Een spotvorm van de tweefrazigen is: ‘mooi weer is 't, maar m'n vader droeg 'n groenen jas.’ Zoowel de echte tweefrazigen als de nagemaakten die zich behelpen met 'n incongru [3.] incongru: niet passend (fr.): ‘maar’ zien met minachting neer op de armen van geesten die op hun ééne frase van den wieg naar 't graf hinken.

Van de eenfrazigen zeg ik nu niets. Zy vormen ons tooneelpubliek niet. Maar de anderen? Zy zyn het die, uit armoed aan denkbeelden, gretig de vermeende tegenstelling aangrepen dat Mina Kruseman zoo'n ‘beschaafde vrouw’ was. Nego! [4.] Nego: dat ontken ik (lat.)

We weten nu allemaal dat ons schouwburgpersoneel gewoonlyk tot de lagere standen der Maatschappy behoort, of juister (want van stand is hier geen spraak) ze groeiden op in armoedige, zoogenaamd: gemeene [5.] gemeene: oorspr. stond er onaristocratische. omgeving. Ze woonden niet in deftige huizen, maar in achterbuurten, etc. etc. Erger nog, ze genoten in den regel, byna geen onderwys. Ik erken dat dit alles te zamen voortbrengt wat we ‘onbeschaafdheid’ mogen noemen. By 't betreden van de planken moet de regisseur (die soms zelf mank gaat aan de fouten die-n-i te bestryden heeft) de plaats vervullen van schoolmeester, opvoeder, professeur de danse & de maintien [6.] maintien: oorspr. stond er dans- en maintienmeester.. 't Spreekt van zelf dat hy, de Direktie en 't Publiek, genoegen moeten nemen met 'n vernisje, met iets als dekoratieschilderwerk, net voldoende aan den zeer oppervlakkigen eisch die daaraan gesteld worden mag. Neen, die vergelyking is onjuist. De geschilderde boom behoeft slechts op 'n boom te gelyken. De artist zou, om z'n vak te verstaan, inderdaad beschaafd moeten zyn. Om nu nog niet te spreken van uitvoering, hy moet genoeg ontwikkeld wezen (d.i. hier: zéér zéér ontwikkeld!) om de wereld die op de planken wordt voorgesteld te begrypen, (sociaal, historisch en psychologisch). Hiertoe is méér noodig dan: niet opgegroeid te zyn in een achterbuurt! Méér dan 't in onderwys niet gebracht te hebben boven lezen, schryven en regel van drie!

Daar verschynt nu Juffr. K. die inderdaad niet opgroeide in 'n achterbuurt. Maar... dit is ook alles gezegd! Wettigt dit de tegenstelling van de Kappelluî? Immers neen! Zoo vreeselyk onmenschelyk hoog was waarachtig de sfeer niet, waarin ze opgroeide. Haar vader zal in haar jeugd luitenant, kaptein en majoor geweest zyn, en had 't geluk in leven te blyven tot-i als kolonel gepensioneerd werd, met generaalsrang b.b.v. [7.] b.b.v.: buiten bezwaar van. 's Lands schatkist. Br! Daar komt de dochter van 'n generaaal aan, en de zeer burgerlyke Kappelluî aan 't tegenstellen met de bekende 2e frase! ‘Juffr. Larondelle (of hoe heet 't mensch?) was 'n jodenkind, maar zy (M.K.) draagt 'n groenen jas... zy is nu eens 'n beschaafde vrouw!’ Let wel, dat het zeer bourgeois, zeer republikeinsch Publiek, erg hoog opziet tegen 'n titel. Dus: 'n generaalsdochter! Parlez moi de ça! [8.] parlez-moi de ça: (hier) 't is wat te zeggen! (fr.) Beschaafd? Mina Kr.? Wel, Publiek gaat niet eens zoo ver dit uittespreken als oordeel. Neen, 't is convenu [9.] convenu: algemeen aangenomen (fr.). Men zal weldra niet meer naar den schouwburg gaan om te beoordeelen òf die nieuwe artiste beschaafder speelt dan de stumperts die uitgebroed werden op 'n achterzolder, maar men gaat er heen om zèlf nu eens 'n lesje te nemen in beschaving! Wel zeker, want... ze is de dochter van 'n generaal! Dat generaalschap heeft in de ooren van zeker publiek - vooral in hollandsche koopsteden - iets boekerigs, iets romanachtigs, iets byna onbereikbaars. (Hier is 't ànders. We hebben er hier te Wb. alleen wel een twintigtal, waaronder 4 of 5 Lt. Generaals. Dezer dagen werd de russische Generaal von - gestraft met 300 mark boete of gevangenis, omdat-i in den Kurtuin 'n standje gehad had. By al de rang- en eerziekte zyn de Duitschers inderdaad zeer demokratisch, ja, tot het stuitende toe. Een kellner wil behandeld worden als 'n wezenlyke heer. En de meiden zyn amerikaansch independent. Verleden in een periode van Hundesperre had ik buiten de stad m'n hondje den muilkorf afgenomen, en een jongen van 10, 12 jaar riep me toe: ‘Zeg, dat mag je niet doen!’)

Wat 'n omhaal, hè, om terug te komen op 't spel van Juffr. Beersmans!-

Ik beweer dat Juffr. K. haar renommée van beschaafdheid te danken had aan den deun dat alle anderen zoo byzonder ‘gemeen’ zyn. (Dat ook dit niet doorgaat [10.] doorgaat: klopt., weet ik wel, maar 't hoort niet by m'n tekst.)

In de gesprekken nu, die ik met Juffr. K. hield ontdekte ik weinig of geen sporen van beschaving!

Om nu niet ten haren nadeele verkeerd begrepen te worden, moet ik verklaren wat ik hier met: beschaving bedoel. 't Spreekt vanzelf dat ze geen gemeene woorden zei (dit doet onze meid ook niet) dat ze 'r beenen niet op tafel lei, dat ze den vinger niet in den neus stak, etc. etc. etc. Maar, eilieve, aan zulke zaakjes maakt zich ook Juffr. Larondelle niet schuldig, noch een van de anderen, denk ik.

Ik loochen de ‘beschaving’ van Juffr. K. omdat ze nooit blyk gaf van litterarische, wetenschappelyke, wysgeerige, sociale kennis. Ze wist altyd alle onderwerpen van discours [11.] discours: gesprek (fr.) die afweken van de kleine facta welke haar bejegend waren, te ontwyken. Ik ben overtuigd dat ze nooit een werk van studie las. Haar litteratuur bepaalt zich tot de feuilletons van 'n paar fransche en brusselsche kranten. Duitsch verstaat ze niet (dit erkende zy) en ik heb reden om te gissen dat ze ook geen engelsch leest. God bewaar me dat ik 't verstaan van die paar talen zou aannemen als blyk of bewys van beschaving, maar wèl beweer ik dat het nièt-verstaan daarvan, in onzen tyd en in zekere maatschappelyke positie, tegen beschaving getuigt. Ook haar fransch is na-familie van miniatuur boerekool, savez-vous?

Ik ben zoo vry te gelooven dat de luitenant, kaptein of majoor K. zich geen byzondere moeite heeft gegeven om z'n kinderen 'n stempel van kenschetsende onderscheiding intedrukken, die hen eenmaal geschikt maken zou tot tegenstellende voorbeelden van generaalsachtigheid.

Mina K. heeft zich aan my nooit anders geopenbaard dan alsof ze bevreesd was dat ik 'r voor 'n savante zou aanzien. Ze zou in dat geval den regel van Molière: Ik houd er van: ‘Qu'elle sache ignorer les choses qu'elle sait’ [12.] qu'elle etc.: dat zij weet te doen, alsof zij niet weet wat zij weet (fr.), citaat uit Les femmes savantes van Molière (scène I, 3). uitmuntend hebben toegepast. Méér dan uitmuntend, al te, en dus verkeerd. Wat te zeggen van iemand die m'n opmerking niet begreep, dat ik, om met vrucht Rome te bezoeken, eerst vele maanden vooruit me zou moeten bekwamen (of nagenoeg) om te begrypen wat ik zien zou?’ Op m'n herhaalde vraag: ‘maar, meid, ben je wel klaar om Rome te zien?’ kreeg ik nooit behoorlyk antwoord.

Ik erken dat de brieven die ze me (ons) uit Italie schreef, aardig zyn, vlug, los, ongemaakt, soms pikant. O ja, maar... nooit 'n spoor van eruditie. Meer nog, nooit 'n blyk dat ze 'r besef van had dat ze eruditie te kort kwam. Is dàt beschaving? Is dat beschaving van de soort die den artist onmisbaar is, om ‘de wereld te begrypen.’ Om Zenobia [13.] Zenobia: vorstin van Palmyra van 264-273. In 273 door de Romeinen gevangen genomen. Tragische hoofdpersoon uit verschillende franse tragedies. te spelen, heeft M.K. even goed als de geringste achterbuurtjodin, 'n regisseur noodig, die haar zegt: ‘Je moet nu denken dat je-n-'n heel baasie bent, en je borst wat vooruit zetten -. Och dàt zou M.K. doen al speelde ze voor keukenmeid! Die borst is juist de hoofdschotel op 't menu van haar talentenbanket. Bah!-

Toen ik op de repetitie haar verzocht iets... iets je ne sais quoi [14.] je ne sais quoi: (hier:) ondefinieerbaar (fr.) te brengen in den regel:

‘Waartoe zou liefde dienen!’

en moe van pogingen om haar aan 't verstand te brengen wat ik meende, eindelyk dacht 'n heele vondst gedaan te hebben, door te zeggen:

- 't Moet zóó gezegd worden dat 't alle jongen harten in gloed zet.

antwoordde zy pavaneerend: [15.] pavaneerend: als een pauw heen en weer stappend (naar het frans).

- De jongeluî neem ik voor m'n rekening!

Zie, dat noem ik onbeschaafd. Dien versregel verstond ze niet, maar wel rekende ze op 't effekt van 'r borst... en, toen ik 't ongelukkige woord ‘jonge’ harten uitsprak. Zoo is 't! Ik meende 'n hoer te zien, die by 't spreken over 'n eerlyke kostwinning op 'r... buik slaat!

Maar vóór deze en dergelyke opmerkingen, was ik al ontstemd. Kort voor m'n komst te Rotterdam, had ze my herhaaldelyk belogen. Of liever, 't bleek toen, want gelogen had ze vroeger al. Ze schreef en telegrafeerde over haar voordrachten: grand succes!!!! terwyl ik toch uit alle couranten ontwaarde dat 't povertjes was. Toen ik nu te Rotterdam op de eerste repetitie bemerkte

27 December.

dat ze niets van de Louise rol begreep - ik spreek niet van uitvoering, neen, niets begreep - werd me op-eenmaal haar taktiek duidelyk: één humbug-campagne! Dáárom moest ik in een harer eerste publicaties (de moderne Judith) zoo in de hoogte gestoken worden.-

Er bleek my en anderen later dat ze buiten den Havelaar, weinig of niets van me gelezen had. Versluys te Groningen, de mathema-tikus, heeft haar op de proef gesteld, en 't was naar! Nu, ik neem 't niet kwalyk als men myn geschryf niet leest, maar wèl dat men zich opdringt als geestverwant, zonder den minsten grond, en om samen aan 't knoeien te gaan nogal!

By die voorgenomen campagne behoorde haar herhaald bezoek te W.b. Ze was fideel, studentikoos, hartelyk! En... geen andere koketterie dan die van niet kokette te zyn. Al haar vertellingen liepen uit op 'n onaandoenlykheid, op 'n kuisigheid... Kyk! Diana was 'r 'n slet by. Schoon veel van haar vertellingen me suspect voorkwamen, was ik toen nog niet overtuigd dat ze loog. Later is me dat gebleken. En al die grove kunsten om samen met my 't Publiek op z'n amerikaans zand in de oogen te strooien! Aan Le Gr. V.Z. & H. vertelde ze dat ik er op gesteld was, de Louise rol door haar te doen spelen, uitsluitend door háár! En dat terwyl ze brieven van me had, waarin stond: ‘Ik weet nog altyd niet of je talent hebt! Ben je 'r wel zeker van?’ Daarop volgde dan weer de vertelling van die verlaten doofpotten, en overdreven gunstige berichten over 't succes als voordraagster.

Ik laat nu 't immoreele van zoo'n streven aan 'n kant. Het was dom. Dom was de meening, dat er langer dan één saisoen winst zou te behalen zyn met zoo'n plompen truc. Dom ook, dat ik me daartoe leenen zou. Ik zeg dat ze, by 't zelfde gemis aan moreelen zin, zoo dom, zoo keukenmeidig dom niet zou gehandeld hebben, als ze letterkundig en wetenschappelyk 'n beetje ontwikkeld ware geweest. Haar ‘beschaving’ riekt naar de krant, en niet 't minst naar de 4e bladzy, waar Gebroeders Koster hun: ‘nooit gehoord!’ uitbazuinen. Ook schynt ze in Amerika iets te hebben opgedaan, over de ware manier om 'n slag te slaan.

En, Kappelman proklameerde haar beschaafd!

Ei, zonder nu te spreken van de hooger soort van beschaving - die ik hier bedoelde, en dan ook hoofdzakelyk te-pas komt voor den artist - zelfs in 't lagere kon ik Kappelman's opinie niet aannemen. Ja, in 't lagere! Met 'r sleep wist ze telkens geen weg. Haar knotten van den slot-n was me zeer hinderlyk. De g was onveranderd ch, de z 'n s.

‘cha sitte’

Met den waaier spelen - 'n zoo ryke bron van effekt voor 'n aktrice! - kon ze niet. Van toonbuiging was geen spoor. Zelfs de betee-kenis van 'n leesteeken was 'r onbekend. Op de reptitien moest ik (d.i. zoo lang ik me met 'r bemoeide, want weldra gaf ik 't op!) haar telkens toeroepen: ‘daar staat 'n punt, juffrouw, de zin is uit.’ Want ze las alles achtereen, alsof ze vreesde dat men denken zou dat ze 'r rol niet kende. Dit is trouwens 'n algemeen gebrek.

('t Gebeurde dikwyls dat 'n fout die ik opmerkte, geen opinie- of smaakzaak, maar iets zoo feitelyks was, dat ze uit de blikken der omstanders las dat er geen gekibbel over kòn geplaatst worden. Wat toen? Aan m'n vrouw zei ze: ‘wel zeker, ik doe 't op de repetities expres zoo slecht om “hem” driftig te maken. By de voorstelling zulje zien dat ik 't wel kan!’ Is dat beschaving? Is 't niet of we met 'n schepsel uit 'n achterbuurt te doen hebben?-

Slotsom: ja, de artist, en voornamelyk de tooneelspeler heeft beschaving noodig.

(Ik slik hier een tusschenzin in om op den rail te blyven. Later: in voce [48.] in voce: onder de noemer (lat.): beschaving. Tekst: ze is evenzeer noodig voor de Puffrollen als om een koning te spelen.)

Maar: die beschaving hangt [16.] hangt niet uitsluitend af van: oorspr. stond er heeft niets te maken met. niet uitsluitend af van maatschappelyken stand. Ze vloeit uit andere bronnen voort, die wel is waar in zekere standen toegankelyker zyn dan in andere, maar voor niemand behoeven gesloten te blyven.-

Ge ziet dat ik zoo-even 't: ‘heeft niets te maken met’ veranderde in: ‘hangt niet uitsluitend af van.’ 't Eerste zeide te veel, 't andere misschien te weinig. De stand doet er weinig toe, en zeker niet meer dan rechtstreeks voortvloeit uit het aan zoo'n stand verknocht (?) onderwys. Dat vraagteekentje stelt de heele bewering weer op losse schroeven. Brisons [17.] Brisons: laten we ophouden (fr.) van: stand. Er is opleiding noodig. Welke? Nu kom ik, in verband met al 't vorige op Uw terrein, op 't gebied van den Tooneelbond, van de Tooneelschool.

Voor langen tyd vroegt ge my, waarom ik vreesde dat Uw pogingen schipbreuk zouden lyden? (Ik sprak van stroo dorschen, herinnert ge 't U?)

Tot nog toe had ik niet geantwoord. Ik wist dat ik 't niet doen kon met 'n enkel woord, en... by 't afkeuren van zekere maatregelen, was ik in 't onzekere over de middelen die m.i. beter zouden werken. Dit ben ik nog. Maar:

1) By gebreke aan wysheid van myn kant, ontwaar ik dat er verbetering in aantocht is, zonder dat ik juist weet, waaraan we die te danken hebben. (Ik weet er wel iets van, geloof ik.)

2) Al weet ik geen raad te geven, toch kan 't zyn nut hebben 'n wenk te geven omtrent de doelmatigheid van 't nu beproefde. Ik sla nu 1) over. Wat 2) aangaat, ik ben tégen de tooneelschool. Zeker, om tot de vereischte ‘Beschaving’ te geraken is Opleiding noodig, doch niet: opleiding voor 't tooneel, maar algemeene Bildung. Het tooneel als ‘vak’ volge later. De propaedeutische leiding ontbreekt, de humaniora. Ziehier juist het punt waarin slecht opgevoede generaalsdochters en arme jodinnen uit 'n achterhoek, elkaar de hand mogen reiken!

Ik meen kans te zien m'n meening duidelyk te maken door vergelyking met 'n ander vak. De vlaamsche pastoors zyn plomp, ruw, ‘onbeschaafd.’ Wie daarin verbetering zou willen brengen, moet geen theologisch seminarium opzetten te St. Nicolas, maar geen student op 't seminarie toelaten, voor-i propaedeutisch ontbolsterd is voor school en wereld. Men wordt op 'n vakschool geen gentleman (dit woord nu óók opgevat als: naar den geest.) Het uitsluitend opleiden van kinderen tot tooneelspelers, zou ons ambachtsluî leveren, geen artisten. De aanstaande tooneelspeler moet - gelyk ieder ander die eenmaal aanspraak maken zal op beschaving - de helden leeren kennen uit de geschiedenis, niet uit treurspelen. Hy moet 't leven leeren kennen uit 't leven zelf, niet uit comédies, bly- of kluchtspelen. Of-i later in staat wezen zal de opgedane kunde als artist te verwerthen [18.] te verwerthen: te gelde te maken, te pas te brengen (du.)., hangt van talent en oefening af, o ja - dit is by elk ander vak ook 't geval - maar algemeene beschaving moet vóórgaan, meen ik.

Naar myn inzien zou 'n tooneelschool tepas komen voor 'n impresario die van plan is 'n kunstreis met jonge artistes te maken. Men kan 'n kind van zes jaren leeren oogen-verdraaien, zuchten, knielen, gebedjes opzeggen, liefdesverklaringen doen, wanhopig zijn, etc. etc., maar de kunst heeft àndere eischen. Zy moet opgevangen indrukken, zelf verwerkt en op eigenaardige wys, teruggeven. Ook dáártoe is leiding noodig, studie, ‘school,’ zeker! Maar 't zelf opvangen van indruk moet voorgaan...

Het africhten tot iets als artist vertoont z'n ongenoegzaamheid 't best in... fransche café-chantants. Lach er niet om, men kan overal wat leeren. De stumperts die daar ten toon zitten, hebben 'n beetje stem, soms eischt de mode dat ze géén stem hebben, dat ze kryschen. Dit hebben Therese van 't Alcazar en prinses Metternich en vogue [19.] en vogue: in de mode (fr.) gebracht. 't Kryschen niet, maar 't mooi-vinden daarvan. De strekking was - alweer door de tegenstelling! - de geste op den voorgrond te stellen. 't Dweepen met 'n hooge e of ut de poitrine [20.] ut de poitrine: lage borsttoon (fr.) werd vervangen door 'n frémissement de hanches [21.] frémissement de hanches: siddering van de heupen (fr.). In die gestes waren, en zyn nog, professeurs. Naar den uitslag te oordeelen waren die heeren kort geleden schermmeesters of sergeant-instrukteurs. Die luî gebruiken termen als: ‘nieuwere school’, ‘méthode’ osé, risqué, hasardé, chic, bien-pensé [22.] osé, risqué, hasardé, chic, bien-pensé: gedurfd, stoutmoedig, gewaagd, duur, weloverwogen (fr.) (dit kan N.B. slaan op 'n coup de talon [23.] coup de talon: de hakken tegen elkaar slaan (fr.), of 'n ‘quart de demi-tour à droite, brisé à la grenadière’ [24.] quart de demi-tour à droite etc.: militaire instruktietermen (fr.)) bien senti [25.] bien senti: goed aangevoeld (fr.), ('n moulinet [26.] moulinet: haspel (fr.) om de pols!) moderne, arriéré, religieux [27.] arriéré, religieux: achterlijk, gelovig (fr.) (houding van gebed als in Zampa en Freischütz) dérangé [28.] dérangé: waanzinnig (fr.) (Marguérite, Ophalie, Lucie... niet Gretchen of Ophelia. We zyn in de buurt van den faiseur [29.] faiseur: kunstjesmaker, aansteller (fr.) Gounod en weten niets van Shakespeare of Göthe) enz. enz. enz.

Dit onderwys brengt mekanieke poppen voort. Wie 't meest van die houdingen van-buiten kan, is de knapste. De ambachtelykheid die hieruit voortvloeit wordt eenigermate gestaafd door 't spraakgebruik. Je ‘fais’ les mères bavardes [30.] Je fais les mères bavardes: ik zet babbelende oude vrouwen neer (fr.), zegt 'n actrice. Wees dan verzekerd dat ze gelyken zal op Julia's min, op al de Bärbels die ooit plaats kregen in de 1001 duitsche salonstukken. Maar... erger nog. De auteurs die hun modellen moesten zoeken in de wereld zooals die zich afspiegelt in hun fantaisie (m.i. iets als definitie van 't vereischt poetisch realisme) laten zich verlokken om van die poppetjes afdrukken te nemen, zichzelf wys makende dat ze tooneelroutine noodig hebben! 't heeft er veel van of 'n komponist z'n inspiraties haalde uit 'n muziekdoos. Hoe weinig de verkeerdheid hiervan begrepen wordt, blykt uit de allergewoonste zaak dat auteurs 'n rol schryven voor 'n bepaald persoon. Die juffer gilt mooi, ik zal 'n stuk maken waarin ze haar gil plaatsen kan! Die actrice speelt perfekt de rollen aux cheveux épars [31.] aux cheveux épars: met verwarde haren (fr.)... Klets, ik maak voor haar 'n Gretchen. X stapt militair... gauw 'n stuk met 'n brommenden majoor! Enz. enz.

Maar, weg nu met auteurs! Ik vraag of niet 'n tooneelschool verkeerde vruchten dragen zal? Vooral wanneer men de opleiding begint op zeer jongen leeftyd? In myn jeugd moest ik versjes opzeggen. Nog herinner ik me hoe geesteloos mechanisch ik den klemtoon wist te leggen op enkele woorden. Ieder dacht, dáárdoor verleid, dat ik er wat van begreep. Maar dit was zoo niet. Louter mechanisch!

Toch erken ik dat men iemand die onder overigens goede gegevens z'n best doet, 'n rol onberispelyk zou kunnen doen leeren. Maar dit vormt geen artisten. Ook dergelyk onderwys is later noodig, o ja, maar dit is 't werk van den régisseur in verband met de opmerkingen en oefening van 't sujet zelf dat, om tot die opmerkingen en oefening in staat te zyn, vooraf algemeene beschaving moet hebben opgedaan. Een akteur moet niet iemand náspelen (ook al was 't 'n fenix [32.] fenix: (hier:) een uitzonderlijk talent.) hyzelf moet creeeren. Daartoe is juist andere voorbereiding noodig, dan die welke uit vers-opzeggen, standen-aannemen, nadoen van anderen etc, in rederijkerskamers en op recitkollegien te verkrygen is. Niet de planken moeten bestudeerd worden, maar de wereld die op die planken zal worden voorgesteld. En deze ‘wereld’ is bei Leibe [33.] bei Leibe: bepaald (du.) niet uitsluitend de salonwereld, de vereischte toon is niet uitsluitend de konversatietoon. (dit óók wel, maar 't is 'n beiläufige [34.] beiläufig: bijkomstig (du.) zaak.) hy moet de wereld kennen in den zin der Beschaving die ik M.K. zoowel ontzeg als de stumperts die 'r carrière aanvingen aan 'n kruiwagen. De artist moet wysgeerig ontwikkeld zyn. Geen werkkring is algemeener dan die van den kunstenaar, ja ze is onbegrensd. Een advokaat, die niets is dan advokaat, zou 'n slecht advokaat wezen, maar misschien niet geheel onbruikbaar. By officieren, geneesheeren, overal is algemeene beschaving zeer gewenscht. Maar den artist is zy onmisbaar. Hy moet weten en kennen om z'n inspiratie, z'n élans niet in 't ledige te doen grypen.

Het zou me leed doen als ik u verveelde, maar 't is uit belangstelling in 't Tooneel, 'n hoofdzaak, vooral voor Holland! Vergun me dus nog 'n uitweiding. Ze betreft 'n tusschenzin dien ik op een myner vorige blaadjes terug hield.

Er heerscht (ook in de kunstwereld, helaas!) 'n dwaling omtrent 't wel opvatten der Natuur. Men meent dat de artist geroepen is tot nabootsen alleen. Hier over schreef ik reeds eenige bladzn. in m'n III bundel Ideën, in de 8 uitgaaf No. 543 vlgg. en in de latere editie No. 616 vlgg. Ik meen daar voldoende te hebben aangetoond dat de Kunst niet ligt in de precizigheid.

Maar 'n dergelyke fout van opvatting meen ik te vinden in de stelling dat men iets moet gezien, bygewoond, ondervonden hebben, om 't te beschryven. Dit is grundfalsch [35.] grundfalsch: volkomen verkeerd (du.). 't Geldt voor notarissen, deurwaarders, stenografen etc. maar niet voor den kunste-naar. Had Schiller Philips II en Poza gezien, hooren spreken? Kende Shakespeare de Richards, de Johns, de Henri's? Immers neen!

‘Die akteur kan geen gentlemanrol spelen, omdat-i niet gewoon is zich in deftige gezelschappen te bewegen.’ Dit hoort men dikwyls, en wordt byna overal voor goede munt aangenomen. Maar ik protesteer.

1o. In hoeveel kringen zou dan de artist zich wel moeten bewegen, om proefondervindelyk voor elke rol den gepasten toon te kennen? Le Gras zou moeten hebben omgaan met hofjonkers (en van 'n bepaalde soort nog al!) om den Schukenscheuer te kunnen spelen. Landsheil had 'n kleermaker op bezoek by 'n Majesteit moeten bespieden, om te weten hoe men zich by zoo'n gelegenheid gedraagt. D. Haspels had (en nog al lang) moeten vertoefd hebben in gezelschap van 'n Koning... neen, van Koningen, waaronder minstens één van de soort van George. Ja, zéér lang! Want al had-i nu afgekeken hoe zoo'n Koning 's nachts opstaat om epauletten te keuren, dan hielp hem dit niet aan 'n model van kwaad worden op 'n lasterenden hoveling. Ook moet-i afkyken hoe zoo'n Koning jagende, niet jaagt, hoe hy vloekt, hoe hy mymert, hoe hy staat, gaat, zit, opstaat, lacht, etc. etc. Wie zoodanige behoefte aan model veronderstelt, moet erkennen dat er aan de modelbehoefte geen eind is! Duizend levens zouden niet toereiken om alle toestanden en personen te leeren kennen, die men van plan was op 't tooneel aftebeelden.

Maar er is meer. ‘X. speelt den gentleman slecht, omdat-i opgroeide in 'n achterbuurt. Waar zou hy manieren geleerd hebben? Mad. Y. kan de marquises niet spelen, want ze was nooit in kringen waar...

- Marquises verkeerden? En gy dan, Kappelman? Zyt gy dan zoo thuis by graven en prinsen?

Le fait est [36.] le fait est: feit is (fr.) dat ‘Publiek’ zelf niet 't minst verstand van aristokratischen toon heeft, 'n toon die dan ook in de werkelyke wereld zeer zelden (in enkele legitimistische kringen, en dan slechts als demonstratie, niet uit natuur of gewoonte) bestaat. Kappelman zag in z'n jeugd 'n tooneelprins. Die verschyning werd hem (by mangel [37.] mangel: gebrek aan andere prinsen in z'n gezelschap) tot type. Daaraan meet-i de prinselykheid af van alles wat hem later vertoond wordt. Dáár-aan, of... aan 't precies tegenovergestelde zoodra hy is aangeland in de beschavingsperiode der ‘tweede fraze.’ Dan is 't: ‘de tooneelprinsen worden zóó voorgesteld, dus... moeten ze ànders zyn!’

Genoeg van prinsen. Kappelman zou al gauw dezen topic opgeven. Ieder weet, (en hy weet dàt men 't weet) dat-i even weinig de visu [38.] de visu: uit eigen aanschouwing (lat.) van prinsen weet als die ‘onopgevoede’ acteur. Maar... de fatsoenlyke gezelschappen! Dáárover zal-i toch wel kunnen oordeelen! Dáárin is hy kompetent, expert?

Ei? Ik moet méér van z'n gezelschap weten, voor ik dit toestem. Diezelfde Kappelman roemde om stryd de ‘beschaving’ van juffr. Kruseman. Luister eens naar de gesprekken in de kringen van die heeren, naar hun societeitspraatjes, hun spoorweggeklets! Hun beschaving gaat dikwyls niet veel verder dan dat ze niet zeggen: ‘ik heb 'n karsenbogert geürreve’ of zoo-iets. Zoekt men naar andere criteria? Welnu, een groot gedeelte van dat Publiek schuiert z'n nagels niet. Ik, die behept ben met den tic der analyse, vraag me dikwyls af: hoe zou je een maanbewoner aan 't verstand brengen waarom ten onzent die kerel 'n heer is, en die ander 'n ‘gemeene man?’ Nu, gewoonlyk laat ik m'n maanbewoner onbevredigd, want: ik weet het niet! Een primitief-oordeelend wezen heeft geen besef van de beteekenis der verschillen tussen ambacht en winkel, tusschen winkelier en groothandelaar, etc. etc.

Van 't Publiek dat over gebrek aan uiterlyk fatsoen, aan ‘monde’ in akteurs klaagt trek ik nu 9/10 af voor vuile nagels, onschuld aan studie (aan lektuur zelfs!) e.d. De tarra is grooter! Soit, ik houd 1/10 over. Hiertoe behooren geleerden, hoogere beambten, groothandelaars, volksvertegenwoordigers...

Eilieve, aannemende dat àl dit Volkje z'n nagels poetst, wat te denken van 'n ‘stand’ die in onzen reklaam tyd, het verschil niet kent tusschen reklame en reklamatie [39.] reklamatie: recht tot opeisen (naar het frans).? Zeventig elite-mannen, de ‘keur’ der Natie hebben lang en breed geredeneerd over de wettelyke bepalingen in casu: reklame voor de M.W.O. [40.] M.W.O.: Militaire Willemsorde.

Wanneer iemand blyk geeft van weinig opvoeding, door 't verkeerd uitspreken of toepassen van 'n stadhuiswoord, trekken die luî den neus op! Hebben ze daartoe 't recht? Bedenk dat we onder dàt overblyvend 1/10, de kringen zouden moeten zoeken waar de artist (ingeval de model-theorie gegrond was!) z'n modellen zou moeten zoeken. Dàt zyn de luî waar-i - hy, arme, die geboren werd onder ambachtsluî, marskramers of... bedelaars! - waar-i ‘deftigheid’ leeren zal. Welnu, hier-en-daar zal de mogelykheid bestaan, maar... zeer sporadisch. Ik heb familien gekend die (burgerlyk gesproken) hooggeplaatst waren, en waar de toon allergemeenst was. Omgekeerd, myn familie was van stand nog iets beneden 't middelmatige (m'n vader was zeekaptein) en nooit ontmoette ik ergens ter-wereld deftiger toon, zelfs niet by adel, hoogen adel en prinsen, jazelfs by orthodoxe professoren in theologie of parvenus van 3 geslachten hèr. (m'n jazelfs hier, is geen lapsus.) In myn jeugd - och, de beschryving der deftigheid waarin ik werd opgebracht, zou me te ver leiden. Ik weet dat gy van fatsoenlyke familie zyt, maar gis dat er ten uwent woorden zullen gebruikt zyn, die in myn kringetje 'n algemeene siddering van ontsteltenis te voorschyn riepen. Wy kinderen hadden een lange lyst van (heel onschuldige) woorden die verpönt [41.] verpönt: afgekeurd, verboden (du.) waren, als ‘vroom, waarlyk, lekker, gat of gaatje (opening moesten we zeggen!) ajakkes’ etc. etc. In brieven heetten m'n vader en moeder ‘UWelED.’ Als kind heb ik 3 dagen arrest gehad om 't woord: ‘bluf’ dat toen 'n nieuwtje was.

Dat zoo'n pruderie overgaat in 't gemeene - nu ja, maar toen niet!- - weet ik wel, maar in allen geval is 't niet de rechtstreeksche gemeenheid waarover men in onze artisten klaagt.

(Gut, nòg 'n voorbeeld: Wat zegt ge van de fatsoenlykheid eener burgerlyke familie, die reeds in '25, '26 '30, '32 de woorden ‘papa en mama’ gemeen vond? Let op den tyd. Was dàt niet 'n kunststukje van vóórgevoelde deftigheid?)-

De stand bepaalt alzoo 't peil der (hier bedoelde) beschaving niet, al zy 't dan dat die beschaving in zekere standen (by straatvolk) onmogelyk is. We mogen maar toegeven dat 'n kind in zekere klassen der maatschappy grooter kans heeft op Bildung dan in andere positien. Hoe groot die kans is, leert de ondervinding. Laat eens 'n 20tal individuen uit uwen kring de revue passeeren, en vraag u af hoeveel daaronder aan de eischen der hier bedoelde ‘beschaving’ voldoen? Hoeveel dames kent ge die... behoorlyk nygen? Die 'n entrée de salon weten te maken? Die 'n visite weten aftebreken. Die - zeldzamer nog - iemand weten te doen opstaan? De 10 gasten (of al waren 't er maar 3 of 2) op den weg weten te helpen om tevreden te zyn met zichzelf? Die met tact de kamer weten te verlaten om na 3 minuten terug te komen? (To pluck a rose, zeggen de Engelschen. Maar 't is heel gemeen geworden, natuurlyk! Zóó, dat iemand die werkelyk 'n roos zou willen halen, 't niet durft te doen. Straks zal dáártoe 'n pretext noodig wezen!) Hoeveel dames kent ge die maat weten te houden tusschen alles weten en alles ignoreeren?

En de Heeren!

't Is makkelyk gezegd: ‘die tooneelspelers kennen de salonwereld niet.’ Kennen zy die zoo spreken den goeden toon? En... hoe is die toon? We raken op 't gebied van konventie, en ieder kringetje matigt zich 't oordeel over 't goede aan. De pretentien loopen vaak in 't zotte, in 't ploertige. (Zie m'n definitie van ploertery in bundel Ideën IV octavo uitg. blz. 185). 't grappigst voorbeeld van zoo'n ploertery gaf eens Mons. De Veer in z'n Nieuws v.d. dag. Men moest den stand der tooneelspelers verheffen (opheffen, werd later 't woord.) Welzeker! ‘Waarom zouden we die menschen niet ontvangen in onze salons?’

‘We’ = wy, heeren van stand! En: onze salons! De ‘salons’ van dominee de Veer c.s.! Zoo'n vent zou 'n fatsoenlyk man bewegen in 'n krot te gaan wonen, om alle salonverwantschap met hem te ontgaan! Is 't niet of men een sjouwerman hoort spreken van ‘mes pères?’ [42.] mes pères: mijn voorvaderen, zoals bij adelsgeslachten (fr.)-

Vrage of er niet in de kringen waar men de artisten zou willen ontbolsterd zien, veel kans was dat ze in plaats van ‘Beschaving’ modellen te zien kregen van bespottelyke pretentie òp beschaving? En toch: pour savoir q.que chose, il faut l'avoir appris! [43.] pour savoir quelque chose enz.: om iets te weten moet men het geleerd hebben (fr.) Waar moet dan de artist leeren? Dit is de vraag niet. De vraag is: ‘hoe moet-i worden opgeleid, om onafhankelyk van z'n omgeving, ook die zaken te leeren kennen, begrypen en kunnen, welke hy niet aanschouwt’

't Zou er povertjes uitzien met Kunst, als de artist niets wist voorttebrengen dan wat hem was voorgedaan! Niet de artist moet markiezen frekwenteeren om te zien hoe zich de adel gedraagt, de hofman moet schoolgaan by den wysgeerig ontwikkelden kunstenaar, om zich op de hoogte van z'n standpunt te brengen. Schiller kopieerde geen Willem Tell, de duitsche bur-gers zien zyn schepping om te ontgloeien in patriottisme. De kunstenaar heeft geen behoefte aan modellen [*] Dit opgevat in den gedachtenloop dezer redeneering. Ik spreek niet van 't afkyken van kleine byzonderheden, als byv. in 't schildersatelier. Men kopieert 'n arm of been, maar geen indruk, geen karakter! Daarom zyn er dan ook zoo weinig poëten onder schilders. De meesten hunner (ook onder de beroemdsten!) gaan niet boven 't ambacht., hy levert modellen. Hy moet niet de persoon voorstellen die verondersteld wordt 'n held geweest te zyn, hy moet de heldhaftigheid zelf vertoonen, uitdrukken, scheppen. De persoon is maar 'n stommeknecht dien-i behangt met zyn profetenmantel.

Al deze beschouwingen leiden tot afkeuring van de tooneelschool. Zoo'n school zou nuttig zyn als afzonderlyke fakulteit aan 'n akademie. Ja, maar... na zeer grondige propaedeutische studien, misschien zelfs na 'n paar jaar vakstudie, al lag dit ook nog zoo ver van 't tooneel! Zooals thans de zaken staan, zou ik al tevreden zyn met 'n gesjeesd student (die overigens de vereischte gaven had, natuurlyk!) maar 't ware desideratum zou wezen dat de tooneelschool bezocht werd door jongeluî die 't eerst in algemeene ontwikkeling en vervolgens in 'n bepaald vak redelyk ver gebracht hadden. Dit laatste leert... leeren, 't geeft methode, arrêt [44.] arrêt: standvastigheid (fr.), begrip van eenheid in streven. 't Geeft, of kan geven: den ernst der wetenschap, want zóó behoort de kunst te worden opgevat. Na zóódanige opleiding is later de tooneelroutine 'n geringe ambachtelyke byzaak. Minder dan dat, ze zou schadelyk zyn.-

Begryp nu eens, hoe nieuwsgierig ik ben Juffr. Beersmans te leeren kennen en te zien spelen! Nog nieuwsgieriger naar de wys waarop ze aan 't wel opvatten van de Louiserol geraakt is, dan naar 't spelen van die rol zelf. Aan geniën geloof ik niet! 't Waait iemand niet aan! Men moet gestreefd, gewerkt, gedacht, geleden hebben. Dat Juffr. B. 'n boerenmeisje was (zoo las ik ergens) doet niets ter zaak. Ze moet werkzaam geweest zyn, ze moet gelezen hebben, en nagedacht over leven en wereld, en wel zóó dat ze - uit het bekende besluitende tot het onbekende - ziel weet te leggen in uitdrukkingen die over zaken loopen welke ze nooit te zien kreeg! 't Is achtenswaardig!

Nu wordt het tyd U te verlossen van m'n korrespondentie. Ach, m'n Idee zooveel ‘als ik iets geschreven heb, en dat nalees, is m'n hoofdindruk: over die zaak zou veel te zeggen wezen!’

Nu, nagelezen heb ik m'n blaadjes niet! Ik ben zeker dat ik veel zou te korrigeeren hebben als ze bestemd waren voor den druk. Waar ge zinnen ontmoet die niet rondloopen, of redeneeringen die niet sluiten - tracht maar met welwillendheid te raden wat ik bedoel. Heb ik soms wat aangeroerd dat U opwekt om m'n ideen wat netter te bewerken (en dan voor Uw tydschrift) best! Dat daarby de personalia vervallen spreekt van zelf. Ik seurde maar zoo over M.K. omdat ik... 'n modelletje (tóch 'n model dus!) noodig had van vermeende beschavery!

Ik ben heel verdrietig. Telkens amuseert zich deze of gene om m'n stemming te bederven. Daar scheldt me nu heel onverwachts Dr. V.D. Linde uit, in den Spectator. En waarom? Omdat ik in noot 20 op Havelaar zeg: 't woord slam of Islam.’ Dit is:

‘bespottelyk’
‘kluchtig’
‘etymologisch morsen’
‘wysneuzig’

Doe me pleizier en vraag eens aan alle India-nen dien ge ontmoet: hoe noemt men in Indie 'n aanhanger van den Islam, 'n mohammedaan? En oordeel dan of ik verdiend heb zóó te worden uitgescholden omdat ik zei: slam of Islam!

't Schelden op my wordt 'n soort van broodwinning! Slam = Islam is even zeker en factisch als spirit = esprit. Hier is geen etymologisch gissen in 't spel, schoon ik, al ware dit zoo, vraag waarmee ik verdiend heb, zóó te worden toegesproken! Och, 't is zoo verdrietig! En de man die me daar zoo gratuit, sans rime ni raison [45.] sans rime ni raison: ongerijmd en redeloos (fr.) uitscheldt, praat van kerst mis (hy bedoelt: feest) by de Hindoe's en gebruikt ‘pisang stammen’ (NB weeker en voozer dan 'n halfverrotte raap!) als palen voor bouwmateriaal. Over 't geheel is z'n Krishna vertelling heel oude kost.

Byna elke post brengt me liefelykheden van die soort. Meet daarnaar af, hoe prettig me Uw bezending was!-

Aan dezen brief zoudt ge niet zeggen (wat toch waar is) dat ik tot over de ooren in drukte zit. Maar ik heb 't er eens van genomen om U eens heel uitvoerig te schryven. Ik heb zeer groote achting voor U en al is U de brief wat lang om te lezen, 't was my een satisfactie hem te schryven.-

Buiten sommige grieven die aan m'n gemoed knagen, ben ik zeer wel, en ook betrekkelyk opgeruimd.-

Hoe maakt het Uw kleine kerel? Op z'n verjaardag krygt-i 'n beker. Laat hem er terdeeg bulten en blutsen in slaan. Die saccadé [46.] saccadé: ritmisch kloppend (fr.)-beweging is zoo aardig, en 'n kind zet er altyd vragende oogen by als om te roepen: hè, hoe vind je die?-

Ik hoor dat er 'n fragment van Vorstenschool op weg is naar ‘die Gegenwart.’

Wees hartelyk gegroet van

t.a.v.

Douwes Dekker.

Salvis omnibus [47.] salvis omnibus: behoudens alle (lat.) slordighedens. Ik houd er zoo van als 't niet naar de pers moet. Van de ‘pers’ ben ik misselyk.

Misschien interesseert u dit: de duitsche vertaling van den Havelaar is 'n Curiosum! Die Herr Stromer verstaat geen hollandsch. Met z'n grossstaatliche verwaandheid, was 'm dit geen reden om 'n hollandsch boek niet te vertalen. Hieruit zyn voortgesproten, de volgende aardigheden:

naar bed: in der Nähe
neussnuiten: neugierig sein
witte mieren (termieten) Schweinsnieren
Dat by ons de Heer gediend wordt } dass der Herr bei uns speisen könne
pantalon pantoffel

Men vertrouwt z'n oogen niet, hè? En, met de kennis van zaken die uit deze staaltjes blykt (Er zyn er 100 van die soort!) heeft Herr S. zich veroorloofd het boek tot byna op de helft te verkorten. Waar-i woorden of zinsneden of heele bladzyden ontmoette dien-i niet begreep, liet-i den boel maar weg, of 't noodig was voor 't verband of niet, om 't even.

‘Elke Duitscher wordt in Holland Blankaart genoemd’ laat-i me zeggen.

Die man is referent voor 'n berlynsch blad over fransche, engelsche, italiaansche, spaansche etc. etc. ‘Novitäten’. Hy, die pantalon met pantoffel vertaalt!